Besturen? Niet Al-Kaida's pakkie-an

Beeld Trouw: BR

Met zelfmoordaanslagen en autobommen bewijst Al-Kaida al twintig jaar lang expert te zijn in terreur. Op het gewone slagveld staan de extremistische strijders ook hun mannetje, blijkt onder meer in Syrië en Irak. Maar is Al-Kaida ook in staat om politiek leiding te geven?

Die vraag is de afgelopen jaren relevant geworden, omdat lokale takken van de terreurbeweging in verschillende landen steden en provincies hebben veroverd. Voorheen vond Al-Kaida onderdak bij vrienden in het buitenland (Afghanistan, Pakistan, Soedan), of was de organisatie te hard bezig met vechten (in Irak) om een semi-overheid te kunnen stichten. Maar in de politieke chaos die in sommige landen ontstond na de Arabische Lente, wist Al-Kaida daadwerkelijk (tijdelijk) territorium te veroveren.

Zo was in Jemen 'Al-Kaida op het Arabisch Schiereiland' tussen 2011 en 2012 de baas in twee zuidelijke provincies. In Mali controleerde een plaatselijke tak enige tijd de stad Timboektoe, en ook in Syrië wist Al-Kaida steden en dorpen in handen te krijgen. Nu is Irak in het nieuws, waar Al-Kaida in de provincie Anbar twee steden wist in te nemen.

Naïef geloof
Je zou zeggen: reden genoeg voor de organisatie om goed na te denken over hoe die gebieden te besturen. Maar dat is er bij Al-Kaida nog niet van gekomen, stelt Joas Wagemakers, islamoloog aan de Radboud Universiteit. "Theoretisch gezien bouwt men er vrijwel uitsluitend voort op de klassieke theorieën over de islamitische staat, namelijk dat er een islamitische leider moet zijn waaraan men trouw moet zweren zolang hij de sharia toepast. Als de sharia maar toegepast wordt, is er een soort naïef geloof dat het allemaal vanzelf wel goed komt."

Dat blijkt een illusie: het besturen van veroverd gebied is tot nu toe niet bepaald succesvol verlopen. Keer op keer slaagden strijders van Al-Kaida-clubs erin de bevolking in no time tegen zich in het harnas te jagen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in Somalië, waar het aan Al-Kaida gelieerde Al-Shabaab het halve land veroverde en vervolgens naam maakte met lijfstraffen, hoge belastingen en confisceren van goederen. Het bracht toenmalig Al-Kaida-leider Osama bin Laden er in 2010 toe de Al-Shabaab-leiding adviezen te geven. Jullie moeten 'een nobel karakter' tonen, schreef hij vanuit zijn schuilplaats in Pakistan. Dat moest zich uiten in 'vergevingsgezindheid, rechtvaardigheid, geduld en een goede relatie met de burgers'.

Voedselvoorziening
Veel verder dan aandringen op het voor zich winnen van de bevolking (maar hoe?) kwamen ook andere Al-Kaida-kopstukken niet. In 2005 schreef toenmalig nummer 2 (en huidig leider) Ajman Zawahiri al aan de lokale leider in Irak dat Al-Kaida's einddoel - het vestigen van een islamitisch Kalifaat - alleen bereikt kan worden met hulp van de islamitische bevolking. Zaken die de massa's niet zouden goedkeuren, konden volgens hem maar beter achterwege gelaten worden.

Maar dat valt niet mee, blijkt ook nu weer in Syrië. Daar leken strijders van Al-Kaida-groep 'Islamitische Staat van Irak en Syrië' (Isis) de les aanvankelijk geleerd te hebben. Als dappere strijders tegen het regime van president Assad oogstten ze waardering onder de bevolking, en toen ze vervolgens gebieden onder controle brachten, richtten ze rechtbanken op en zorgden ze dat ze de voedsel- en energievoorziening onder controle kregen om zo orde te scheppen.

Het ging niet lang goed. Al snel bleken de Isis-strijders hun scherpslijperij niet los te kunnen laten. In Rakka, de eerste grote stad die Al-Kaida ooit in handen kreeg, vierden ze hun overwinning met een openbare executie, en pakten ze op grote schaal tegenstanders op - vaak gewaardeerde activisten uit de lokale gemeenschap. Die compromisloze houding leidde uiteindelijk tot het huidige offensief van gematigde rebellen om Isis te verdrijven. Gisteren werd er hard gevochten in Rakka.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden