Bestijg den trein nooit zonder. . .

Ga na de kerst, riep een luchtvaartmaatschappij op een paginagrote advertentie in de laatste dagen van 1995 op, eens onder een andere boom zitten. “Als je straks twee weken tegen een denneboom hebt aangekeken, wil je wel wat anders.” Een palmboom illustreerde de advertentie en impliceerde dat die opgedane kerstboomverveling zich kennelijk onder een palmboom dient voort te zetten. Verveling kent inderdaad geen grenzen, maar verbeelding gelukkig ook niet.

Shakespeare's Koning Hendrik IV had niet eens tijd om zich te kunnen vervelen, hij heeft het vanaf de eerste strofen in z'n eigen koningsdrama al druk genoeg met z'n drang om te pelgrimeren. En zelfs dat lukt niet. Na al dat bloedvergieten onder zijn koninklijke voorgangers Jan en Richard II, acht Hendrik de tijd rijp en gepast voor een bedevaart naar het Beloofde Land; naar Sion, naar Jeruzalem. Hij komt er duizenden strofes verder, aan het slot van het koningsdrama, uiteindelijk ook aan. In zijn hallucinerende doodsstrijd, waarbij zijn wakende zoon Prins Hal alvast met de kroon oefent, vraagt hij de Graaf van Warwick in welk deel van het kasteel hij ligt te sterven. In de zaal die 'Jeruzalem' heet, antwoordt Warwick waarheidsgetrouw. En dan is Hendriks taak volbracht: het was hem voorzegd dat hij in 'Jeruzalem' sterven zou, al had hij er kennelijk een overdrachtelijke bedevaart - z'n leven - voor nodig om daar te komen. 'Laud be to God! even there my life must end. / It hath been prophesied to me many years, / I should not die but in Jeruzalem; / Which vainly I supposed the Holy Land: / But bear me to that chamber, there I'll lie, In that Jeruzalem shall Harry die.'

Voor doorgewinterde Shakesperianen is deze lezing natuurlijk nog veel en veel te bleek: Shakespeare zou Shakespeare niet zijn als er behalve een metafysisch, weemoedig en moegestreden verlangen in Hendriks 'Jeruzalem' huist, maar daarnaast ook nog eens een onverbloemd politiek-strategische boodschap: de vesting Jeruzalem wordt belaagd, we moeten er per vliegende armada en onder het banier van een bedevaart heen om de Turken te verdrijven. Zoals de apostel Jakob werd gebruikt om aan de andere kant van de Middellandse Zee de 'moren te doden' en Spanje van Santiago tot en met Granada van de muzelmannen te 'verlossen'. In die duiding zijn we weer tamelijk terug bij af, dan is er helemaal geen sprake van berusting of rust in de dood, in een particulier 'Jeruzalem' vinden, eerder een hernieuwde oproep tot oorlog: sla dood die Turk.

Ook Shakespeare zelf stond nooit voor Jeruzalems poorten - hij haalde de Deense burcht 'Elsinore' niet eens, waar busladingen toeristen nog dagelijks Hamletje lopen te spelen - en besluit zijn drama over Hendrik IV met de belofte dat hij zijn publiek in 'Hendrik V' opnieuw vrolijk gaat maken, met 'de schone Catharina van Frankrijk', met Sir John Falstaff 'die in Frankrijk gaat sterven voor zover u hem al niet met uw harde oordeel vermoordde'. Hendrik V, die ook al zo vredelievend wilde regeren, moet en gaat op weg naar Frankrijk, om ook daar flink wat (taalkundige) tongen te smoren en kelen af te laten snijden. De roep om genade en verlossing die Gerard Reve eeuwen later zal slaken ('Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?') blijft nog even onvervuld.

Ondertussen resteren Hoop & Verlangen, die Jan van Nijlen zo gloedvol beschreef in zijn reis waarvoor geen kaartje te kopen valt:

Bestijg den trein nooit zonder uw valies met droomen, Dan vindt ge in elke stad behoorlijk onderkomen. (. . .) Zoek in 't verleden weer uw frissche kinderoogen, Kijk nonchalant en scherp, droomrig en opgetogen. (. . .) Blijf kalm en open uw valies, put uit zijn voorraad En ge ondervindt dat nooit een enkel uur te loor gaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden