'Beste zorg is een illusie'

Gisteren nam Jos Lamé na dertig jaar afscheid als directeur bij Riagg Rijnmond. Met spijt: 'Onder het mom van marktwerking moet je voldoen aan de eisen die je worden opgelegd, anders kiest men niet meer voor jouw zorg.'

Tien instanties waren betrokken bij het gezin. En ze werkten niet samen." Jos Lamé vat de kritiek op jeugdzorg in de zaak van de twee broertjes uit Zeist samen. Ook hij weet nog niet of er fouten zijn gemaakt, maar de teneur is volgens Lamé illustratief. "Men gaat er snel van uit dat zo'n tragische gebeurtenis voorkomen had kunnen worden. Maar als een man zijn vrouw iets verschrikkelijks wil aandoen, zal dat soms moeilijk te voorkomen zijn. Ook al zijn dat soort heftige emoties vaak aan de orde in spreekkamers en worden ze daar in goede banen geleid."

Dat tien instanties bij een gezin betrokken zijn, dat komt vaker voor. "En dan wil ook iedereen dat men zich ermee bemoeit. Huisarts, meerdere scholen, een wijkcoördinator, thuiszorg, soms een therapeut. Er zijn veel belangen in het spel, vaak tegenstrijdige." Samenwerken is een nobel streven, maar ook weer niet het hoogste goed, zegt Lamé. "Er wordt van uitgegaan dat als er wordt samengewerkt, er minder problemen zijn. Maar wie zegt dat? Soms moet je aan de slag en niet wachten tot je met iedereen kan overleggen. En je moet er als burger toch niet aan denken dat instanties standaard regelmatig over jou vergaderen?" In de zaak van het Maasmeisje (zie kader) ervoer Lamé dat aan den lijve. "Het rapport over die zaak moest onder politieke druk gaan over 'gebrek aan samenwerking' als oorzaak, terwijl daarvoor geen enkel bewijs was."

Na dertig jaar nam Lamé gisteren afscheid als directeur bij de Riagg Rijnmond. Met pensioen, maar ook omdat de tijdgeest hem niet aanstaat. "Er zijn twee manieren van leidinggeven, ook in de zorg. In de eerste leg je van buitenaf veranderingen op, ga je ervan uit dat professionals zelf geen verandering willen. 'Het roer moet om', roept een politicus dan. De tweede manier is leidinggeven aan het proces waarbij de verschillende disciplines - bij ons bijvoorbeeld psychologen en sociaal-psychiaters, maar ook verzekeraars en wijkbewoners - uitvinden welke aanpak het beste past in jouw regio. Die eerste manier, die stond politici altijd al het beste aan. Maar de laatste jaren is die wel erg dominant geworden. En dat is niet mijn manier."

Schijnbare daadkracht
Lamé geeft drie voorbeelden van 'schijnbare daadkracht'. Uiteraard noemt hij zijn voormalige tegenstrever, de Rotterdamse wethouder Jantine Kriens, die zelf regels ging uitdelen voor het melden van mogelijke kindermishandeling. Maar ook minister Edith Schippers (Volksgezondheid) met haar motto 'high trust, high penalty' voor toezicht op de zorg. Pas wanneer men voldoet aan haar normen, laat de minister een instelling met rust, zo vertaalt Lamé dat devies. En dan een zorgverzekeraar als Achmea, die zich voorneemt te zorgen dat in 2020 iedereen de zorg krijgt die hij of zij nodig heeft. "Een minister of een verzekeraar, die kunnen helemaal niet zorgen dat iedereen de beste zorg krijgt. Maar ze eigenen zich wel de zorg toe. Die belofte, dat is een illusie. In de praktijk blijkt dat elke vorm van zorg ook weer ergens schade met zich meebrengt."

Het is ook een illusie dat de beste zorg overal hetzelfde is, zegt Lamé. "Wat goed werkt in Rotterdam, hoeft zeker niet te werken in Middelburg. Ik pleit niet voor altijd maar polderen in de zorg, praten welke aanpak het beste is. Soms moet je direct handelen, en dan kan de aanpak van de een de doorslag geven. Als we maar niet gaan doen alsof die aanpak altijd de beste is. We moeten af van de gedachte dat er één vorm is van zorg die effectief bewezen is. Meestal zul je in de praktijk moeten uitvinden wat het beste werkt." Dat wordt lastig voor behandelaars, vreest Lamé. "Ze zullen zich indekken. Je wilt niet worden afgerekend als er iets mis is gegaan, ook al kon jij er niets aan doen."

De verzekeraar op de stoel van de behandelaar, daarvan gruwt Lamé. "Wij hadden een project om jongeren hier op de Kruiskade, die vaak veel problemen hebben maar niets willen weten van hulpverlening, toch te bereiken. Met hulp van een voetbaltrainer en een dramaturg. Dat werkte. Maar de verzekeraar zegt: dat is geen specialistische zorg en die jongeren melden zichzelf niet, jullie leiden ze toe naar zorg. Einde project. Hoe moet het nu verder met die jongeren? Natuurlijk, ik zie ook wel dat we op verschillende plekken nog best kunnen bezuinigen. Mensen korter behandelen waar dat kan. Maar ondertussen wordt verschrikkelijk veel geld uitgegeven aan controle-systemen als het elektronisch patiëntendossier. Het zal niet werken en het valt niet te beveiligen, maar toch wordt daar niet op bezuinigd."

Marktwerking
Die wind van de centrale sturing wordt guurder. Met het gemeentebestuur heeft Lamé nog steeds koele contacten. Ook al is het conflict over de meldcode kindermishandeling inhoudelijk verzacht: van 'u moet altijd melden' naar 'melden is een van de opties die u serieus moet bespreken met de cliënt en moet overwegen'. "Het verzet tegen zo'n code wordt steeds moeilijker. Onder het mom van marktwerking moet je voldoen aan de eisen die je worden opgelegd, anders kiest men niet meer voor jouw zorg. Ik denk dat ik niet langer had kunnen doorgaan."

Lamé heeft zijn hoop gevestigd op patiënten. "Misschien dat die doorkrijgen dat de belofte van de beste zorg een illusie is en dat ze met al die controlesystemen niet zijn gebaat. Die draaien niet om hen. Je weet nooit hoe snel dat kan gaan met de huidige sociale media."

Meldcode kindermishandeling
In de dertig jaar dat hij Riagg-baas was, kwam hij herhaaldelijk in conflict met het gemeentebestuur. Bijvoorbeeld met Leonard Geluk (CDA) die naar aanleiding van de vondst van het zogeheten 'Maasmeisje' opmerkte dat de zorg had gefaald in deze tragische zaak, waarbij een meisje door haar vader werd omgebracht. Ruim twee jaar geleden weigerde Lamé de meldcode kindermishandeling te ondertekenen. Hij vond dat zijn mensen niet gedwongen moesten worden elk vermoeden te melden, omdat anders geen cliënt meer vrijuit kon praten. Wethouder Jantine Kriens (PvdA) hield vol dat de meldcode nodig was om zoveel mogelijk kindermishandeling op te sporen en dreigde hem een deel van de subsidie te onthouden. De bestuursrechter stelde Lamé in het gelijk. Na zijn pensionering blijft Lamé actief in de nascholing van zorgbestuurders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden