Bessen en paddestoelen zoeken in Meijendel

Elk jaar weer krijg ik dezelfde vraag te horen: waarom zie je in de duinen hele hellingen vol oranje bessen en een eind verder alleen maar saai grijze duindoorns?

Het viel me weer op in het duingebied Meijendel bij Wassenaar en prompt vroeg een medewandelaarster hoe dat zat. Duindoorns zijn tweehuizig: er bestaan mannelijke en vrouwelijke planten. De mannelijke hebben bloemen met alleen stuifmeel, de vrouwelijke met alleen stampers, dus die krijgen alleen bessen.

Maar hoe komt het dan dat er geen vrouwelijke en mannelijke struiken door elkaar groeien? Hier en daar groeien ze wel degelijk door elkaar, maar het meest komt het voor dat een duindoornstruik zich geweldig met uitlopers vermeerdert. Een enkele struik kan zo ettelijke vierkante meters met zijn cloons bedekken. En als die struik een vrouwelijke struik is, zijn ook alle cloons vrouwelijk. Of mannelijk als de eerste struik ook mannelijk is.

Dat Meijendel is een prachtig afwisselend duingebied. Heel rijk aan soorten ook door de grote kalkrijkdom van het zand. Je hoeft niet ver te lopen om een groot aantal karakteristieke duinplanten te vinden.

Het struweel dat de duinhellingen en duinvlakken bedekt, bestaat uit duindoorn, kruipwilg, kardinaalsmuts, wilde liguster en egelantier met daar bovenuit oude eenstijlige meidoorns en vlieren. Behalve de kruipwilg, die al in juni pluizig zaad vormde, hebben al die struiken nu vruchten. De liguster trossen glimmend zwarte bessen, de kardinaalsmutsen scharlakenrode mutsjes, de meidoorn donkerrode appeltjes, de vlier zwarte bessen aan donkerrode steeltjes in platte hangende schermen, de stekelige egelantieren donker oranje bottels. In een egelantier zat een vuistgrote bal van lichtgroen, geel en oranje 'mos', een bedeguar of rozegal, bultig en keihard van binnen met kamertjes, waarin de bleke larven van de rozegalwesp op rozesap groot komen. De mosachtige mantel van de gal bestaat uit sterk vervormd en heel klein gebleven rozeblad.

In al dat vaak stekelige struikgewas stonden ook hoge pluimen met een enkele glanzend rode bes, net een kraal. Dat was de wilde asperge, waarvan het heel fijne groen zich in de loop van de herfst goudgeel kleurt.

Er bloeide nog veel in het open duin: thrincia of kleine leeuwetand met mini-paardebloemetjes, duinviooltjes met hun driekleurige poppegezichtjes, duinreigersbek met oudroze geraniumbloemen tussen fijn verdeeld blad, nog een beetje duinkruiskruid met donkergele knoopjes, nog wat slangekruid met reeksen blauwe slangemuilen in een prikharige aar. Het slangekruid had al winterrozetten gevormd, net als de koningskaars, vlak op de grond, zodat sneeuw en vorst ze straks zo weinig mogelijk zouden deren. De grijze hondstong was uitgebloeid en zat vol vruchtjes, die zich hinderlijk hechten aan wollen kleding. Aan de spijkerbroek blijven de duinklitjes minder gemakkelijk hangen. Lange slierten tabaksbruin verdorde heggerank, vol groene, gele en rode besjes, hingen als vergane feestversiering in de duindoornstruiken. 'Rendiermos' kleurde veel plekken in het open duin grijs. Daartussen vonden we groepjes witte parelstuifzwammen, iets kleiner dan een pingpongballetje en als met meel bestoven.

Naaldhout zie je weinig in Meijendel, behalve bij het bezoekerscentrum. De met paden doorsneden duinbosjes in de beschutte kommen bestaan uit zomereiken, zachte berken, ratelpopulieren en witte abelen. De eiken zaten vol blozende eikebladgallen. Ze zijn meestal laag en breed met heel korte stam. Eigenlijk zijn ze groter, maar een deel van de stam is begraven onder stuifzand.

Om dat stuivende duinzand vast te houden zijn ooit abelen geplant. Een enkele abeel vormt net als de duindoorns hele bossen van jonge bomen door ondergrondse uitlopers, wat verstuiving uitstekend tegengaat. We vonden een reuzenzwam met tientallen hoeden op de wortel van een oude abeel, net een reusachtig elfenbankje, alle hoeden meegerekend wel een meter in doorsnee.

Nu het koeler en vochtiger is geworden, vind je in de duinloofbossen de aardigste paddestoelen. Fluweelboleten bijvoorbeeld, zwammen met gele buisjes onder de vlezige bruine hoed, die vaak gebarsten is, waardoor het rode vlees eronder te zien komt. Berkeboleten hebben een veel langere steel, vol zwarte wratjes, en een dikke bruine hoed met lichtgrijze buisjes. Deze herfst zijn aanzienlijk minder boleten te vinden dan in vorige jaren. Dat is te wijten aan de lange droge zomer. Gewoonlijk verschijnen de boleten al eind juli, nu pas in september. Het is heel goed mogelijk dat de mycelia door de extreme droogte niet toegekomen zijn aan de vorming van vruchtlichamen. In volgende gunstiger jaren wordt de schade wel weer ingehaald. Ik meen dat ook te merken aan de krulzomen, die voornamelijk onder berken groeien, maar veel algemener zijn dan de boleten. Ze hebben dezelfde leerachtig bruine kleur als fluweel- en berkeboleet (of als het pas geregend heeft, als een gevulde koek), maar de hoed heeft een omgeslagen rand, vandaar de naam. En er zitten geen buisjes onder de hoed, maar grove plaatjes die een eindje langs de bleke steel aflopen.

Blauwgrijs schildmos groeide op de stammen van eiken en berken. Zilverwit blonken de grote hoeden van berkezwammen, die steelloos puilden uit een nog rechtop staande dode berk. Ook de eiken hebben hun eigen paddestoelsoorten. De panteramaniet lijkt op een bruine vliegenzwam, waar hij inderdaad familie van is. Hij is wel veel giftiger dan de vliegenzwam, maar nog niet zo levensgevaarlijk als de eveneens verwante groene knolzwam, die ook vooral onder eiken staat. De op een eetbare champignon lijkende knolzwam vernietigt de lever van degene die hem consumeert en is daardoor altijd dodelijk.

Dan kun je beter te doen hebben met het judasoor. In Meijendel groeit deze bruine zwam op verscheidene oude vlieren vlak naast een pad. In vochtige toestand is de binnenkant van het oor rozebruin, de buitenkant van bruin fluweel. De taaie geleiachtige substantie, waar het judasoor uit bestaat, voelt aan als kraakbeen, net als een echt oor, alleen dunner. De zwam leeft in de dikke schors zonder de vlieren zelf kwaad te doen. In China en Vietnam wordt het judasoor samen met nog enige verwante Aziatische soorten veel gegeten.

Meijendel is tweeduizend hectaren groot, maar je mag lang niet overal komen. Het is waterwin- en natuurgebied, militair oefenterrein en zeewering en maar voor een deel opengesteld als wandel- en fietsgebied. Maar daar heb je voor een nazomerdag ruimschoots genoeg aan. Ik heb het nog niet eens gehad over rode kornoelje, dagkoekoeksbloem, stekelvarens, voorjaarshelmkruid, valse salie en drienerfmuur, over de jonge bruine kikkertjes, de torenvalk en de vrouwtjeshavik, over het zonnende vuurvlindertje, de groene en de grote bonte spechten, de struiken- en veldsprinkhanen, die er ook allemaal waren.

NATUUR DEZE WEEK

De hele dag zingen de spreeuwen druk. Ze doen zich te goed aan alle vruchten, die op dit ogenblik rijp zijn. Sommige lijsterbessen en vlieren zijn al helemaal ontdaan van hun bessenvracht. Op mooie septemberdagen zwermen de mieren nog en daar pikken de spreeuwen ook nog wel wat van mee. Dat de winter eraan komt, is ook aan de spreeuwen te merken: ze hebben hun gespikkelde winterpak al aan. - Turkse tortels en houtduiven koeren ook alsof het lente is. - In de polders verzamelen de kieviten zich voor de trek. Het zijn onze eigen broedvogels met hun vliegvlugge jongen. Meestal blijven ze nog in ons land hangen, tot het menens wordt: als het in het noorden gaat vriezen, komen de noordelijke kieviten massaal naar ons land en gaat het hier ook winteren, dan verhuizen alle kieviten, buitenlandse en Nederlandse, naar het zuiden, net buiten de vorstgrens. - Op brandnetels zijn groene wantsen te vinden, die een sterke geur afgeven wanneer je ze aanpakt. Het zijn groene stinkwantsen, in de wandeling ook wel luie Grietjes genoemd, omdat ze zich zo traag bewegen. - Dikke kruisspinnen tronen midden in hun webben. Dat zijn allemaal vrouwtjes. De mannetjes zijn spichtiger. Ze zwerven nu rond op zoek naar volwassen vrouwtjes om mee te paren. - Op de laatste bloeiende vlinderplanten, zoals koninginnekruid, tuinsedum, herfstaster en rode klaver, komen nu vooral atalanta's, grote koolwitjes, gewone blauwtjes en landkaartjes van de herfstgeneratie. - De stinkende kortschildkever lijkt meer op een keverlarve dan op een volwassen tor. Dat komt voornamelijk door zijn lenige lijf, dat niet is bedekt door harde dekschilden. De zwarte kever is een geweldige rover, die gevoelig kan bijten. Ter afschrikking van vijanden neemt hij een aanvalshouding aan met wijdopen kaken en omhoog geheven achterlijf met een witte stinkklier. - In het speelbos vond ik deze week geschubde inktzwammen, gewone radijszwammen, gewone zwavelkoppen, plooirok- en zwerminktzwammetjes.

EN VERDER

Vandaag houdt de natuurvereniging De Ruige Hof, Zon Alom, Abcouderstraatweg 77 in Amsterdam Zuidoost, van 10 tot 16 uur een open dag in haar park De Riethoek. Van 10 tot 12.30 uur kan iedereen die er zin in heeft, meehelpen met gras maaien en sloten schonen. Om 13 uur is in De Riethoek een excursie over herfstverschijnselen. - IVN-activiteiten voor het publiek: morgen paddestoelenwandeling, om 9 uur van IVN-gebouw Kloosterstraat 14 in Helden; rondleiding in heemtuin Molenwijk in Amsterdam, om 10 uur van eindpunt bus 35 en 36; paddestoelenwandeling bij Oisterwijk, om 11 uur van bezoekerscentrum Van Tienhovenlaan; wandeling over de Westerheide bij Arnhem, om 14 uur van parkeerplaats Harderwijkerweg, tien minuten lopen van bushalte aan Amsterdamseweg bij 'Pinocchio'; paddestoelenexcursie in Eelde, om 14 uur van Langhoes; paddestoelenwandeling in het park van kasteel Nijenrode (gereduceerde toegangsprijs ¿ 2,50), om 14 uur van de ingang van het park aan de Straatweg 25 in Breukelen (Midnet-bus 120 gaat om 13.27 uur van Utrecht CS); boswandeling in 't Peeske, om 14 uur van parkeerplaats aan de Peeskesweg 12, Beek gemeente Bergh; volgende week zaterdag zwerftocht van 4 uur over de Utrechtse Heuvelrug, om 8 uur van parkeerplaats La Montagne in Veenendaal. - Volgende week zaterdag is in Nieuwkoop van 10 tot 16 uur een themadag over aanleg en verzorging van landschappelijke beplantingen door de stichting Landschapsbeheer Zuid-Holland. Info: Wim van Zuilen 02975-63405. - Op vrijdag 13 oktober organiseert de Heimans en Thijsse Stichting in samenwerking met het Instituut voor de Geschiedenis van de Natuurwetenschappen in de Koningszaal van Artis het symposium '100 jaar natuurbeleving en natuurbescherming'. Een opgavekaart voor deze dag, die ¿ 35,- kost exclusief lunch (¿ 17,50), is te vragen bij het symposiumbureau van de Heimans en Thijsse Stichting, Postbus 20123, 1000 HC Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden