Besluiten om geen held te zijn

Je weet niet of je heldhaftig zult zijn, tot de test komt. In Charles Lewinsky's jongste roman zie je zijn Joodse hoofdpersoon Gerron worstelen.

De schrijver vat het drama treffend samen. "Hij was", zegt hij, "een beroemdheid, een ster, zo'n man die altijd de beste tafel kreeg in het restaurant. En ineens, van de ene dag op de andere, was hij niets meer. Een detail dat voor hemzelf volstrekt niet telde, bleek het enige te zijn wat nog telde. Nu ben ik geen acteur meer, besefte hij, nu ben ik alleen nog maar Jood."

De Zwitserse schrijver Charles Lewinsky (1946), in eigen land vooral succesvol als scenarioschrijver, maakte drie jaar geleden wereldwijd furore met zijn epos 'Het lot van de familie Meijer' waarin hij de wederwaardigheden van enkele generaties Zwitserse Joden beschrijft. Sindsdien staat hij te boek als Joodse schrijver, niet tot zijn onverdeeld genoegen, zo blijkt. "Ik zeg altijd: ik ben Jood van afkomst, niet van beroep."

Toch heeft ook zijn pas verschenen roman 'Terugkeer ongewenst' weer een uitgesproken Joods thema. Daarin vertelt hij het op historische feiten gebaseerde verhaal van de Duitse acteur, regisseur en zanger Kurt Gerron (1897-1944). In het interbellum speelde Gerron in talloze films en toneelstukken, werkte samen met grootheden als Marlene Dietrich en Bertolt Brecht. Zijn Joodse komaf was voor hem volstrekt onbelangrijk, maar daar dacht Hitler, zoals bekend, heel anders over. Gerron kon naar Amerika ontkomen, hij besloot evenwel naar Nederland te gaan. Onder veel meer regisseerde hij hier in 1936 de film 'Merijntje Gijzens jeugd'.

Uiteindelijk belandde hij via Westerbork in Theresienstadt. Daar eisten de nazi's dat hij een propagandafilm maakte over het leven in dit concentratiekamp: 'Der Führer schenkt den Juden eine Stadt'. Fragmenten ervan, vol opgewekt arbeidende Joodse gevangenen, zijn met een muisklik op YouTube terug te vinden. Het mocht Gerron niet baten: hij werd, net als zijn vrouw Olga, afgevoerd naar Auschwitz en vermoord - nota bene daags voor de gaskamers definitief werden ontmanteld.

Jaren geleden, vertelt Lewinsky tijdens een bezoek aan Amsterdam, hoorde hij op de radio voor het eerst over Kurt Gerron. "Ik kon het verhaal niet vergeten, het bleef maar in mijn hoofd rondspoken. Ik dacht: daar moet een reden voor zijn. Als ik het niet kan vergeten, dan moet ik er ooit iets mee doen." In totaal werkte hij drie jaar aan de roman, zeven dagen per week. "Alleen als ik een hoofdstuk af had, mocht ik een dagje vrij van mezelf."

Was Gerron als karakter u sympathiek?
"Kijk, als schrijver word je niet verliefd op je personages. De ene vind je hooguit aardiger dan de andere. Laat ik zeggen dat ik Gerron boeiend bleef vinden. Hij was zo'n man met wie ik graag een avond had doorgebracht. Hij was altijd geestig, leefde in de hoogste versnelling. Zulke mensen zijn aangenaam gezelschap. Maar als ik langer dan een avond met hem had moeten doorbrengen, dan zou ik vermoedelijk denken: kun je niet even je mond houden? Kunnen we niet even alleen maar zitten en naar de maan staren?"

Hoe was het om een historische figuur te gebruiken?
"Bij 'Het lot van de familie Meijer' was ik de marionettenspeler die alle personages aan mijn touwtjes had. Dan kun je denken: deze vrouw moet nu maar eens trouwen. Of nee, toch maar niet. Bij dit verhaal was ik veel minder de baas. Ik kon niet zeggen: weet je wat, ik laat Gerron lekker toch naar Amerika gaan. Of: ik laat hem Auschwitz overleven. Ik móést al die verschrikkingen beschrijven. Dat vond ik bepaald onaangenaam. Ik kon alleen vrijelijk fantaseren over zaken die niet zijn overgeleverd."

Over het privéleven van Gerron is bijvoorbeeld weinig bekend. Dus verzon Lewinsky een reden waarom hij, hoewel opgeleid tot arts, het theater inging, waarom zijn huwelijk kinderloos bleef. "En van Olga wist ik alleen waar ze was geboren, waar ze woonde, en wat haar beroep was geweest. Ik kon dus heel veel zelf invullen. Maar het was geen complete vrijheid, het moest geloofwaardig blijven."

Lewinsky, dat spreekt, deed veel research voor zijn roman - ook in Nederland. Hij bezocht de archieven van Westerbork, de Hollandsche Schouwburg, het Niod ("Daar hebben ze me fantastisch geholpen"). Opmerkelijk genoeg sprak hij niet met getuigen die Gerron nog hebben gekend. Dat gebeurde pas toen het boek in Duitsland was verschenen. "Mensen namen contact met me op en kwamen met nieuwe informatie. Een overlevende zei tegen me: 'Gerron beschrijft u erg goed, maar zijn vrouw was heel anders. Ik heb haar gekend. Zelfs in Theresienstadt droeg ze nog te veel make-up, vonden wij.' Inderdaad, dat strookt niet met hoe ik haar beschrijf. Maar ik kon niet wachten tot ik nog meer feiten had. Je moet een keer beginnen."

U heeft niet gedacht: er zijn al zoveel romans over de Shoah?
"Dit is geen boek over de Shoah", zegt Lewinsky streng. "De Shoah is er een deel van, niet de ruggegraat. En het is ook geen boek over Theresienstadt. Het gaat over Berlijn in het interbellum. Het gaat over een vluchteling in Amsterdam. Het is een boek over een acteur, over identiteit, over je hele leven een rol spelen."

Het is een roman over een Joodse acteur.
"Welnee! Als je Gerron had gevraagd om zichzelf te beschrijven, dan zou hij hebben gezegd: ik ben acteur, regisseur, zanger, ik ben Berlijner, ik ben gelukkig getrouwd, ik ga graag naar bokswedstrijden, ik hou niet van boeken lezen, en ik ben een tikje obees. Pas op de drieëntwintigste plaats had hij gezegd: ik ben Joods. Het was totaal onbelangrijk voor hem. Omdat ik de roman vanuit zijn perspectief heb geschreven, heb ik me daaraan vastgehouden."

Rode draad in 'Terugkeer ongewenst' is Gerrons worsteling met de eis van de nazi's om de propagandafilm te regisseren. Eindeloos weegt hij de voor en tegens bij zichzelf af, tot hij besluit het te doen.

Postuum is hem nagedragen dat hij de film heeft gemaakt.
Lewinsky ontsnapt een schamper zuchtje. "Weet u, wij leven in gelukkige tijden. Voor ons is het heel eenvoudig om te zeggen: ik zou het heel anders hebben gedaan, ik zou zo'n verzoek geweigerd hebben. Maar wij hebben nooit die vraag hoeven beantwoorden. Hoe durf je dan te zeggen: dat was moreel fout? Wij kunnen het ons veroorloven om lange discussies te voeren over hoe je kippen moet behandelen. Daar kunnen we dagen over debatteren, artikelen over schrijven, boeken over lezen. Wij kunnen ons opwinden als iemand ons parkeerplaatsje heeft ingepikt. Omdat we geen echte problemen kennen. Wij hoeven ons niet bezig te houden met de basale vraag: hoe overleef ik deze dag? Moraal is een luxe."

Bovendien, zegt Lewinsky, beoordelen wij Gerron met de wijsheid achteraf. "Als hij nee had gezegd tegen de film, was hij sowieso vermoord. Misschien hadden mensen nog gezegd: dat was heel dapper van hem. Maar wat had hij daaraan gehad? Stel je voor: als hij tien dagen langer aan de film had kunnen werken, was hij niet naar Auschwitz afgevoerd en had hij het overleefd. En iedereen had gezegd: Gerron is een held, hij was superslim! Je hoort ook beweren: waarom greep hij niet de kans om naar Amerika te gaan, hoe kon hij zo stom zijn om zich in Nederland te vestigen? Dat zal ik u zeggen: omdat hij niet in 2012 leefde. Omdat hij de geschiedenisboeken niet had gelezen. Hij wist niet dat Hitler Nederland zou binnenvallen."

Het gesprek komt, hoe kan het anders, op goed en fout. In Nederland, Lewinsky weet het van zijn frequente bezoeken, leeft het debat nog altijd heel sterk. Hoe is dat in zijn eigen land? Daar speelt het 'totaal niet', zegt hij. "Simpelweg omdat wij buiten de oorlog bleven. Je hoort wel de mythe dat Hitler ons niet durfde binnen te vallen, maar dat is totale onzin. Wij hadden gewoon mazzel. En als Duitsland ons wel had bezet, dan hadden de Zwitsers net zo gereageerd als de Nederlanders. Sommigen zouden heel dapper zijn geweest, anderen heel laf. Heldendom bestaat, maar het is altijd een klein groepje. De overgrote meerderheid zou hebben geprobeerd te overleven, door zich aan te passen en te schipperen. Heldhaftigheid kun je niet afdwingen."

U neemt zulke schipperaars niets kwalijk?
"Welnee. Ik neem het ook een eend niet kwalijk dat-ie een eend is. Je weet nooit of je heldhaftig zult zijn, totdat de test komt. Gerron krijgt de test. Hij moet kiezen. En hij besluit geen held te zijn." Wij zijn, zegt Lewinsky, nu eenmaal onvolmaakte schepselen. "Als het je lukt om je leven te leiden zonder anderen al te erg te kwetsen, dan mag je al heel tevreden zijn. Daarom bewonderen wij heiligen. Als iedereen perfect was, hoefden we ze niet te bewonderen."

Charles Lewinsky: Terugkeer ongewenst. Vertaald uit het Duits door Elly Schippers. Signatuur, Utrecht. 442 blz. € 22,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden