Beschaving als tweede huid

"Ook in de kampen bleef altijd een rest van menselijkheid en 'de laatsten der rechtvaardigen' bewaard."Beeld epa

'Ik heb tegenwoordig een heel simpel moreel uitgangspunt,' zei de Britse filosoof Simon Critchley afgelopen zaterdag in deze krant. 'Iedereen is aardig. Echt waar: mensen zijn in wezen vriendelijk, tolerant, in staat om het goede te doen.' Hij noemde dat zelf 'een nieuwe revolutie in het denken.'

Sommige lezers van deze krant zal het bekend in de oren klinken. Jarenlang beschreef A.J. (Bert) Klei in zijn Trouw-columns het dagelijks leven van het protestantse volksdeel. Hij deed dat zo goedmoedig dat een (van oorsprong roomse) redacteur hem ooit 'de meest katholieke aller protestanten' noemde.

Of het daaraan lag, weet ik niet, maar in Klei's columms werden zelfs de steilste protestanten in hun gedoe met de dagelijkse werkelijkheid aandoenlijke, begrijpelijke, beminnenswaardige en juist daardoor levensechte mensen.

Het hielp ongetwijfeld dat Bert Klei zèlf zo'n aimabel mens was. Je hoeft er geen oudhollandse spreekwoorden bij te halen om te weten dat vriendelijkheid vrijwel altijd wederzijdse vriendelijkheid uitlokt.

Morele revolutie
Toch was Klei iets voorzichtiger dan Simon Critchley. 'De meeste mensen zijn aardig' was de titel van een van de boeken waarin hij zijn columns bundelde. Niet allemaal dus, maar 'de meeste' is ook al een hele morele revolutie.

Diezelfde 'meeste' mensen blijken immers nogal kribbig te reageren op zo'n humane beginselverklaring. Hoezo 'de mens is aardig, vriendelijk en tolerant?' zoals Critchley zegt. Staat de geschiedenis niet bol van geweld en wreedheid? En is juist de meest recente eeuw in dat opzicht niet de 'kroon' op het werk geweest? Genocide, massamoord en uitroeiingskampen, waarin zelfs de slachtoffers zich - tot de kern van hun wezen teruggebracht - jegens elkaar gingen gedragen zoals zelfs beesten niet doen. Zie hoe mensen zich gedragen in extreme omstandigheden, en je weet meteen welk vlees je in de kuip hebt.

Valse honden
Dat klinkt plausibel, maar ik ben het gaandeweg een rare gedachtengang gaan vinden. Ik moest daarbij terugdenken aan een vage kennis uit lang vervlogen tijden, die zijn woonboerderij had volgezet met kostbaar antiek. Uit angst voor diefstal had hij niet alleen een paar honden op zijn erf lopen, maar hen ook met opzet vals gemaakt. Als gevolg van mishandeling, voedselgebrek en wreedheid vlogen ze inmiddels iedereen aan die zich in hun blikveld vertoonde. Het waren inderdaad uitstekende waakhonden.

Maar niet alleen dierenliefhebbers zouden protesteren wanneer die kennis zou hebben beweerd in hen 'de ware hond' naar buiten te hebben gebracht. Nee, hij had ze - zo gaf hij ook zelf toe - met opzet verpest. Hij had ze tot on-honden gemaakt, zoals in de kampen of tijdens andere extreme situaties ook mensen tot on-mensen kunnen worden gemaakt. Het gekke is dat we in dat laatste - anders dan bij honden - wel gretig onze 'ware aard' zeggen te kunnen terugzien.

Simon Critchley. Beeld Creative Commons / Sara Stathas
Simon Critchley.Beeld Creative Commons / Sara Stathas

Raar type
Waarom we dat doen, weet ik niet. In het beste geval is het bescheidenheid of overdreven zondebesef, in het slechtste misschien cynisme. Want in werkelijkheid gedragen we ons helemaal niet naar dat zogenaamde 'inzicht'. Niet alleen zijn we meestal buitengewoon gezeglijk tegen elkaar, maar we verwachten dat ook als vanzelfsprekend van anderen. Wie niet aan de norm voldoet, gaat al snel over de tong als een 'raar type'. En terecht: hij is de ongunstige uitzondering op de regel.

Maar haal dat laagje beschaving eraf, en je zult nog eens wat zien - roepen de zwartkijkers meteen. Misschien hebben ze daarin gelijk, misschien niet. Ook onder extreme omstandigheden zijn er nog heel wat mensen die zich 'onbegrijpelijk' humaan blijven gedragen, zoals de Bulgaars-Franse filosoof Tzvetan Todorv in zijn boek 'Face à l'extrème' heeft laten zien.

Meer dan biologie
De vergissing van deze misantropen ligt elders. Ze vergeten dat 'beschaving' niet een bijkomstigheid is, maar tot ons menselijk wezen is gaan behoren. Machines en cybernetica vormen onze tweede natuur, zeggen techniekefilosofen tegenwoordig. We zijn méér dan wat de biologie ons heeft meegegeven.

Daarin hebben ze gelijk, maar nog vóórdat het zover is hebben wij beschaving al aangetrokken als een tweede huid. Zelfbeheersing, billijke omgangsvormen, aardig gedrag: ze zijn niet alleen normaal maar zelfs onze norm geworden. Wie daartegen zondigt, is een buitenbeentje, een beetje 'raar'.

Onaardige mensen
Op dezelfde manier is ook ons gemoedelijke, meestal weinig opwindende 'burgerlijke' bestaan onze norm, en niet - zoals de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben beweert - het concentratiekamp. Dat laatste is een perversie van onze samenleving, en daardoor perverteert het ook de bewoners ervan. Het maakt hen op hun manier 'vals', in de dubbele betekenis van het woord: gemeen èn onecht.

En zelfs daarin slaagt het niet ten volle; ook in de kampen bleef altijd een rest van menselijkheid en 'de laatsten der rechtvaardigen' bewaard. Zoals omgekeerd onze vreedzame alledaagsheid niet iederéén even aardig maakt. Daarin is Crichley net iets minder realistisch dan Bert Klei. Onaardige mensen bestaan ook. Maar ze zijn gelukkig tamelijk zeldzaam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden