BESCHAMENDE VERLAMMING VAN DE NAVO

De vraag ligt voor de hand: wat hebben we nog aan de Navo? Wat eens de kracht was, de enorme capaciteit, is nu haar zwakte. Ze werd een log en traag apparaat, dat machteloos toekijkt in het voormalige Joegoslavie. Gehoopt wordt dat Clinton voor leiderschap kan zorgen, zeker als het mis mocht gaan met Jeltsin.

Het klinkt als borreltafelpraat, een gesprek van onverschillige burgers. Maar het zijn de woorden van een geacht volksvertegenwoordiger uit west-Europa, die de stemming onder zijn collega's beschrijft. Die collegaparlementariers uit de zestien Navo-landen waren een paar weken geleden bijeen in het Belgische Brugge. De een na de ander sprak vol walging over de moorden in ex-Joegoslavie, de concentratiekampen, de verkrachtingen: "Zo gaat het niet langer, er moet wat gebeuren, we hebben al veel te lang lijdzaam toegezien."

Maar in de wandelgangen van het Brugse Belfort gaf menige parlementarier toe dat er vrijwel niets zal gebeuren. Er kan in elk geval geen sprake zijn van een militaire interventie die grote aantallen mensenlevens zal kosten. Aan westerse kant, wel te verstaan. "De publieke opinie in het westen zal niet accepteren dat 'onze jongens' sneuvelen op de Balkan. In het westen kun je hooguit voedselhulp op touw zetten: ,Help Bosnie de winter door' of zoiets" .

Wie een paar dagen lang een handvol willekeurige Europese dagbladen napluist op brieven van lezers, komt allicht tot andere conclusies dan deze parlementariers. Groot is de woede over de 'lafhartige' houding van het Westen. Waar zijn de EG, de Navo en hoe al die internationale organisaties ook mogen heten? Die roepen toch al meer dan een jaar schande over de toestand in ex-Joegoslavie? En wat gebeurt er nu helemaal: voedselkonvooien maken rechtsomkeert als ze beschoten worden; marineschepen in de Adriatische zee inspecteren voor het eerst een vrachtschip nadat het handelsembargo tegen Servie ontelbare malen is geschonden.

Ja, waar is het Westen? De Europese Gemeenschap heeft het vooral druk met zichzelf, de financieel-economische problemen, de zorg om de club bij elkaar te houden. Na de vredesconferentie van afgelopen zomer in Londen, lijken de diplomatieke middelen uitgeput. Hoeveel wapenstilstanden uit de koker van de EG zijn al niet aan flarden geschoten?

De Westeuropese Unie, in het Verdrag van Maastricht verheven tot de 'gewapende arm' van de EG, beschikt niet over een eigen leger. Een Italiaanse generaal bivakkeert met een een groepje medewerkers in een vroegere kadettenschool in Brussel: de zogeheten planningscel. Een andere Italiaanse generaal voert het commando over het WEU-flottielje in de Adriatische zee, ter controle van de VN-sancties.

De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie beschikt wel over een indrukwekkende 'geintegreerde militaire structuur', maar die is opgebouwd om een aanval op het eigen gebied af te slaan. Over acties daarbuiten denken de lidstaten sterk verdeeld. De Navo heeft net als de WEU wel een vlooteenheid richting ex-Joegoslavie gestuurd, die toevallig ook onder Italiaans bevel staat.

Drie Italiaanse generaals namens het Westen tegen de Servische moordmachine - dat is wel erg weinig. Gelukkig zijn er nog de Verenigde Naties. Die hebben in ex-Joegoslavie ruim 20.000 man op de been, voornamelijk om voedseltransporten te beschermen. De VN beschikken evenwel niet over een vast corps 'blauwhelmen', en zal altijd bij andere organisaties of bij individuele lidstaten moeten aankloppen.

Dat geldt ook voor de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE). Deze praatclub van Oost en West kan de Navo 'inhuren', onder strikte voorwaarden.

De Navo is al met al de spil van wat zo fraai de 'Europese veiligheidsarchitectuur' heet. Het eens zo trotse bondgenootschap ('wij zorgden voor veertig jaar vrede en vrijheid in Europa') toont echter weinig daadkracht. Er is niets meer te bespeuren van de winning mood die na de val de Berlijnse muur en de ineenstorting van het communisme heerste binnen de atlantische alliantie. Een dik jaar geleden nog was de stemming opperbest. Tijdens een Navo-topconferentie in Rome werd de koude oorlog definitief beeindigd. De staatshoofden en regeringsleiders aanvaardden een nieuwe strategie, waarin geen rekening werd gehouden met een agressieve Sowjet-Unie, maar wel met allerhande regionale conflicten in Europa.

De strijd in ex-Joegolavie is zo'n conflict waarmee de Navo zich kan, nee moet bemoeien, zou je als argeloze Europeaan zeggen. Hoho, zeggen ze bij de Navo, burgeroorlogen vallen niet onder het type conflicten dat wij bedoelen. (Hoezo burgeroorlog? De door het Westen erkende staat Bosnie-Herzegovina is in feite onder de voet gelopen door Servie. Het begrip burgeroorlog stamt nog uit de tijd dat de westerse wereld krampachtig vasthield aan de fictie dat Joegoslavie e e n staat kon blijven).

De Navo is de grote afwezige in ex-Joegoslavie. Een paar schepen, een groep deskundigen die uitgeleend is aan de VN-troepenmacht en een enkel Awacs-toestel (een supermodern vliegend radarsysteem), that's all. Een blamage, vindt bijvoorbeeld een fervent Navo-aanhanger als de vroegere Amerikaanse onderminister van defensie Richard Perle. Perle, die in de jaren tachtig geen middel schuwde om de weifelende Europeanen achter de kernwapenpolitiek van president Ronald Reagan te krijgen, waarschuwde onlangs in Brugge voor het verval van de Navo. "Kijk naar het tragische geval Joegoslavie. De Amerikaanse beslissing om het conflict aan de Europeanen over te laten, leidde tot een beschamende verlamming. We zullen nooit weten of het Amerikaanse leiderschap zoals we dat kenden tijdens de koude oorlog, een doeltreffende politiek in Joegoslavie had opgeleverd. Maar we weten wel dat toen de VS de vlam aan Europa overhandigden, die direct doofde."

Perle, erkend havik, heeft gemakkelijk praten. Hij is ambteloos burger en hoeft zich niet, zoals militairen en diplomaten op het Navo-hoofdkwartier, te buigen over opties voor militair ingrijpen. Nog minder draagt hij de verantwoordelijkheid van een politicus voor beslissingen over -andermans- leven en dood.

Op het Navo-hoofdkwartier in Brussel is men zich de groeiende onvrede in de publieke opinie bewust. "Maar diegenen die roepen om actie, moeten zich eens afvragen of ze wel 5 000 tot 10 000 Nederlandse militairen naar deze oorlog willen laten gaan. Velen zullen niet levend terugkeren. De militairen hier staan niet te popelen om in te grijpen. De politici kennelijk ook niet. Nee, een gevoel van opluchting kennen we daarbij niet. Eerder schaamte."

In Navo-kringen valt nu vaak te horen dat het te laat is om nog in actie te komen. Hadden we maar eerder.....en dan volgt een aantal gemiste kansen. We hadden de schepen kunnen uitschakelen die de stad Dubrovnik bombardeerden, we hadden luchtaanvallen moeten uitvoeren op het geschut in de heuvels rondom Serajevo, we hadden eerder schepen moeten aanhouden die ervan verdacht worden de VN-sancties te schenden. "Onze tragiek is dat we steeds achter de feiten aanlopen," weet een hoge ambtenaar in Brussel.

Steeds weer liet het Westen zich leiden door de angst in een 'onmogelijke' oorlog verwikkeld te raken: een oorlog zonder 'goeden' en 'slechten', een strijd waarin je met moderne precisiewapens niet veel uitricht omdat je niet weet wie waar zit. En wat wil je bereiken, behalve natuurlijk een einde aan het geweld? Hoe zou het na de strijd verder moeten met wijlen Joegoslavie?

Een vergelijking met de oorlog tegen Irak, waarvoor de VS in no time medestanders vonden, is een vloek in de oren van Navo-militairen. Toen waren er een duidelijke tegenstander (Saddam Hoessein) en een doel (de bevrijding van Koeweit), en konden de vijandelijke troepen worden uitgeschakeld zonder hoge tol aan westerse zijde.

Had het Westen in de Joegoslavische crisis tijdig kunnen ingrijpen, zonder zelf veel verliezen te lijden? Waarschijnlijk wel. Slecht bekend is, dat de WEU, het militaire samenwerkingsverband van tien Europese landen, al in het voorjaar van '91 overwoog een legermacht van 10.000 man op de been te brengen voor Joegoslavie. Dat land was nog niet uit elkaar gevallen, bevolkingsgroepen stonden elkaar nog niet naar het leven. Legering van troepen in Kroatie en Slowenie moest geweld voorkomen na de onafhankelijkheid van de beide deelrepublieken.

De WEU deed echter niets, volgens ingewijden omdat Groot-Brittannie en Nederland erop stonden dat een militaire operatie bij de Navo thuishoorde. Die deed, in opperste verdeeldheid, evenmin iets. Pas toen de gevreesde strijd in Kroatie een feit was, schoof Nederland de WEU naar voren voor een vredesmissie. Tevergeefs. Europa deinsde terug voor een eigen 'Vietnam' of 'Libanon'.

Als de Navo al in beweging kwam, liet zij zich op sleeptouw nemen door de veel kleinere Westeuropese Unie. Afgelopen zomer kondigde de WEU aan dat marineschepen naar de Adriatische zee zouden opstomen, om toezicht te houden op het handelsembargo van de VN. Een uurtje later deed de Navo dezelfde mededeling.

Kort daarop begon de WEU plannen te maken voor de bescherming van voedselkonvooien. Een paar weken later vroeg de Navo de eigen militaire staf zulke plannen uit te werken. Die had zich een hoop moeite kunnen besparen; per slot van rekening zijn alle WEU-landen tevens lid van de Navo.

In augustus bood de WEU haar plannen aan de VN aan. Een paar dagen later was de Navo ook klaar. De twee organisaties vermeden een rechtstreeks conflict, doordat de VN de operatie leidde en de troepen door individuele landen geleverd werden. De tamelijk genante rivaliteit tussen de Navo en de WEU roept de vraag op: kunnen de Europeanen crises op hun eigen continent wel de baas, als de grote bondgenoot, Amerika, aan de kant blijft staan?

Onderlinge verdeeldheid leidt tot slappe compromissen zonder praktische waarde. Dat bleek bijvoorbeeld toen de Navo zich dit voorjaar met een ruim gebaar ter beschikking stelde voor eventuele vredesmissies van de pan-Europese CVSE. Voor het handhaven van de vrede, uitdrukkelijk niet om gewapenderhand een einde te maken aan een conflict.

Vooral door toedoen van Frankrijk slopen er zoveel 'mitsen' en 'maren' in het aanbod van de Navo, dat zelfs de initiatiefnemer, de Nederlandse minister van buitenlandse zaken Hans van den Broek, moest toegeven dat er niet zo veel mee te beginnen viel. Frankrijk is een notoir dwarsligger binnen de Navo, omdat het niets moet hebben van een leidende rol van de VS in Europa. Maar in de discussie over peacekeeping waren ook Groot-Brittannie en Duitsland heel voorzichtig; de Duitsers omdat hun grondwet de inzet van Duitse militairen buiten het Navogebied aan banden legt, de Britten omdat ze al zagen aankomen dat hun troepen in een 'Noord-Ierland' op het continent zouden belanden.

Bij de Navo zitten wel mensen die meer willen, secretaris-generaal Manfed Worner voorop. Hij pleit sinds kort voor 'beperkte' militaire actie in ex-Joegoslavie. De Duitse ex-minister van defensie verwerpt de 'alles of niets'theorie die ook onder Navo-militairen in zwang is: of je stuurt een troepenmacht van tenminste 100.000 man, of je doet niets. De Navo-chef beseft wel waar dat op uitdraait: op dat laatste. En daarmee is de geloofwaardigheid, misschien zelfs het bestaansrecht van de Navo in het geding.

De vraag ligt voor de hand: wat hebben we nog aan de Navo? De sterkte van de Navo tijdens de koude oorlog, de enorme capaciteit om de vijand af te schrikken, is nu haar zwakte. De Navo is een log en traag apparaat. Opmerkelijk is echter dat niemand -zelfs Frankrijk nietervoor pleit de tent maar op te doeken.

"Bij ons is de Navo zelfs populairder dan ooit tevoren," meent de Duitse SPD-parlementarier Karsten Voigt. Voor de defensiespecialist van de sociaal-democraten betekent de Navo 'de stationering van een beperkt aantal Amerikaanse militairen in Duitsland'. Niet dat hij daaraan zoveel waarde hecht, 'maar onze buren zijn dan een beetje minder bang voor ons, en dat is weer in ons belang'.

Veel andere Europese politici zien in de aanwezigheid van Amerikaanse troepen een veilig en vast gegeven in roerige tijden. De dreiging van een massale aanval mag dan voorbij zijn, de machtsstrijd in de voormalige Sowjet-Unie brengt nieuwe risico's met zich mee. Haalt Boris Jeltsin het? Heeft hij nog wel controle over de militairen en de nucleaire wapenarsenalen? In sommige Europese hoofdsteden klinkt nu de bezorgde vraag, of het Westen met ontwapening niet al te hard van stapel is gelopen.

Op het Navo-hoofdkwartier wordt met enige spanning gewacht op het aantreden van president Bill Clinton in de VS, ook al heet het officieel dat er geen grote veranderingen op komst zijn. Heimelijk hopen sommigen op iets waaraan het de alliantie nu ontbreekt: leiderschap. Een Navo-functionaris: "De Joegoslavische crisis heeft aangetoond dat we zonder de Amerikanen maar wat rommelen in de marge."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden