Beschaafd wezen vol driften

Wat David Cronenberg onderscheidt van veel andere horror- en scifi-regisseurs is zijn intellectuele benadering. Het Eye Filminstituut in Amsterdam staat de hele zomer in het teken van zijn werk.

U heeft er vast wel eens eentje voorbij zien komen op het middernachtelijk uur, een film van de Canadese regisseur David Cronenberg. Denk aan de wetenschapper die door een mislukt experiment transformeert in een reusachtige vlieg (Jeff Goldblum in 'The Fly'). Of neem de perverse relatie tussen de identieke tweelingbroers, beiden werkzaam als gynaecoloog, en in een meesterlijke dubbelrol vertolkt door Jeremy Irons ('Dead Ringers'). De ongediertebestrijder die verslaafd raakt aan het bestrijdingsmiddel waarmee hij werkt, en die in de Burroughs-verfilming 'Naked Lunch' per ongeluk zijn vrouw vermoord, is perfect voor de spookuurtjes.

David Cronenberg (71), aan wie het Eye Filminstituut in Amsterdam tijdens de zomermaanden een grote tentoonstelling wijdt, plus een retrospectief dat bijna een halve eeuw aan macaber drama beslaat, staat bekend om zijn fantastische, tot nadenken stemmende films over 'body horror'. Zoals ook zijn geruchtmakende Ballard-verfilming 'Crash' over mensen die opgewonden raken van autowrakken en verminkte lichamen. Bij auto-ongelukken, zo heet het in de ondergrondse subcultuur van de film, komt een boel seksuele energie vrij.

Je zou kunnen zeggen dat het bij de Canadese 'Baron of Blood' (een van zijn koosnamen) steeds weer draait om de botsing van de mens als sociaal, aangepast, beschaafd wezen en zijn primaire verlangens en onderdrukte driften. Vandaar dat de regisseur recentelijk ook een kostuumfilm over de pioniers van de psychoanalyse maakte. In 'A Dangerous Method' belicht hij de relaties tussen Freud, Jung en de tot psychotherapeute transformerende patiënte Sabina Spielrein. Het gevaar waar Cronenberg op wijst, is dat je bij praattherapie niet precies weet wat je bloot legt. Even netelig is de vage grens tussen arts en patiënt, zeker in die experimentele beginjaren. Jung en Freud dwangmatig aan pijp en sigaar laten zuigen, getuigt daarbij van gevoel voor humor.

Wat Cronenberg nu onderscheidt van veel andere horror- en scifi-regisseurs, is zijn wetenschappelijke, intellectuele benadering van een fenomeen als lichamelijke transformatie. Martin Scorsese die zich ooit te pletter schrok van 'Shivers', waarin de wereld geïnfecteerd raakt met seksuele dementie, en waarin we alles zien door de ogen van de parasiet, werd een hartstochtelijk fan van zijn werk. "Cronenbergs beste films geven een Jungiaanse cultuurschok", aldus Scorsese, "vergelijkbaar met Luis Buñuel en Francis Bacon". Tijdens een etentje met Cronenberg was Scorsese bang, zo verklapte hij, dat zijn aderen opeens zouden openspringen en zijn hoofd zou exploderen.

Opmerkelijk is vooral ook de voorspellende waarde van een film als 'Videodrome', een klapstuk in Cronenbergs oeuvre dat door Eye terecht opnieuw in omloop wordt gebracht. James Spader is Max Renn, de eigenaar van een klein kabel-tv-station in Toronto, gespecialiseerd in seks en geweld. Max is op zoek naar iets heftigs, en raakt samen met zijn nieuwe geliefde Nicki Brand (een sadomasochistische psychotherapeute gespeeld door Debbie Harry alias Blondie) in de ban van Videodrome, een obscure tv-show met marteling en moord.

Het voert te ver om hier de complete plot uit de doeken te doen, maar de signalen die Videodrome uitzendt veroorzaken een hersentumor die weer tot vreselijke hallucinaties leidt. Max' opensplijtende buik neemt de gedaante aan van een reusachtige vagina, waarin makkelijk een videoband verdwijnt. De tv-baas die op zoek was naar 'iets heftigs' is het contact met de realiteit inmiddels behoorlijk kwijt. De beeldbuis, waarop zijn secretaresse hem 's ochtends nog zo lieftallig wekte, heeft een verwoestende uitwerking op zijn brein.

'Videodrome' is een film uit 1982, uit het analoge tijdperk, die ons zo de digitale, 21ste eeuw in slingert waarin interactieve media inderdaad alomtegenwoordig zijn, en het televisiescherm (en inmiddels ook het computerscherm) in grote delen van de wereld het werkelijke leven vervangt, zoals in 'Videodrome' voorspeld door professor Brian O'Blivion. In hem is een beroemde landgenoot van Cronenberg te herkennen. Het gaat om de Canadese mediafilosoof Marshall McLuhan (1911-1980) die de uitdrukkingen muntte 'the medium is the message' en 'the global village' en die het World Wide Web voorspelde, dertig jaar voordat het werd uitgevonden.

McLuhan ontwikkelde ook theorieën over techniek als verlengstuk van het lichaam, iets wat uitgebreid aan de orde komt bij Cronenberg die McLuhans invloed op 'Videodrome' nooit onder stoelen of banken stak. In 'Videodrome' is het een pistool dat versmolten is met de hand van Max Renn. Tegenwoordig kijken we niet raar op van de mobiele telefoon als extensie van ons lichaam. Ook de bril met ingebouwde computer is er. Maar wat de effecten zijn op ons brein?

Filmmuseum Eye in Amsterdam toont tot en met 14 september de specialeffects-attributen uit Cronenbergs films, naast bizarre rekwisieten, setfoto's en originele kostuums.

David Cronenberg - The Exhibition

Het filmretrospectief rond de Canadese regisseur David Cronenberg gaat tot 20 juli over wetenschappers die ten onder gaan aan onorthodoxe onderzoeksmethoden. Daarna, van 20 juli tot 18 augustus, staat de relatie tussen lichaam en geest centraal, een thema waarover Jan Baetens, hoofd culturele studies van de Katholieke Universiteit Leuven, op 4 augustus ook een lezing houdt. In het laatste deel van het filmprogramma (18 augustus t/m 14 september) ligt de nadruk op de verhouding mens en technologie. De tentoonstelling die de hele zomer duurt, bevat vooral veel bizarre attributen, zoals de telepod uit 'The Fly', de gamepod uit 'eXistenZ' en de helm uit 'Videodrome'. Op 28 augustus gaat Cronenbergs Hollywoodportret 'Maps to the Stars' in première. Info: www.eyefilm.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden