Bertolucci blijft gefascineerd door de jeugd

Bernardo Bertolucci (72), regisseur van grootse producties als 'The last emperor' komt na negen jaar met een nieuwe, kleine film. 'Io et te' speelt zich voor een heel groot deel af in een kelder.

Zware rugklachten hielden de nu 72-jarige Bernardo Bertolucci lange tijd van het filmen af. "Vier jaar geleden kon ik mij helemaal niet meer bewegen. Ik dacht dat het afgelopen was. Maar vanaf het moment dat ik mijn beperking accepteerde (hij tikt met beide handen op de leuningen van zijn rolstoel) kon ik weer aan de slag."

De Italiaanse regisseur Bernardo Bertolucci, maker van internationaal vermaarde films als 'Il Conformista' (1970), 'Last tango in Paris' (1972) en 'Novecento' (1976) is eregast op het Filmfestival in Rotterdam. Hij presenteert er zijn nieuwe film 'Io et te', zijn eerste film in negen jaar, naar een boek van Niccolo Ammaniti.

'Io et te' is geen grootse productie als 'The sheltering sky' of 'The last emperor' om twee van zijn latere films te noemen, maar een film die zich grotendeels afspeelt in een kleine ruimte, tussen de muren van een kelder waar de 14-jarige scholier Lorenzo zich een week lang verborgen houdt om een wintersportvakantie met zijn klas te ontlopen. Bertolucci dook er naar eigen zeggen des te gretiger in: "Ik vind het heerlijk om in een gesloten ruimte te filmen. Ik ben niet claustrofoob maar claustrofiel."

De oude regisseur stond gistermiddag in Rotterdam de pers te woord. Hij oogt wat bleek, praat zacht en vraagt na tien minuten om een glaasje jenever maar hij blijkt vriendelijk en mededeelzaam. Ook als iemand begint over 'Last tango in Paris', over de beruchte anale seksscène tussen de 50-jarige Brando en de 19-jarige Schneider en het pakje boter. Die gewelddadige scène leidde tot de levenslange breuk met actrice Schneider. Bertolucci formuleert voorzichtig. "Misschien heb ik op een bepaald moment in de film haar niet verteld wat we zouden gaan doen. Ik kon het niet helpen. Marlon Brando en ik zaten in het appartement op de grond te ontbijten. En we hadden het over die scène en hoe we het zouden aanpakken. Brando smeerde boter op zijn baguette, we keken elkaar aan en toen wisten we hoe we het zouden doen. En ik besloot om het Maria niet te vertellen. Ik wilde frustratie en woede zien en ik dacht dat ik dat zo makkelijker zou bereiken. Dat spijt me nu. Arme Maria. Er is ook geen gelegenheid meer geweest om haar vergiffenis te vragen. Die film heeft haar leven omver geworpen. Ze was pas negentien. Ze had nooit eerder geacteerd."

Viel Bertolucci's voorlaatste film 'The dreamers' - kitscherige nostalgie over de jaren-zestigjeugd - in 2003 nogal tegen, zijn nieuwe film is een aangename verrassing; een ontroerende, tedere film. In de kelder waar de jongen Lorenzo, die liever mieren bestudeert dan mensen ziet, zich een week lang schuilhoudt, belandt bij toeval ook zijn halfzus Olivia die hij al jaren niet gezien heeft, een junkie, met een cold turkey in aantocht. De twee botsen eerst, maar groeien naar elkaar toe. Muziek van The Cure en David Bowie (onder meer een Italiaanse zwelguitvoering van 'Space Oddity') zorgen voor frisheid en dynamiek.

'Io et te' is wel én niet een typische Bertolucci. Wel omdat het over de adolescentie gaat, en over rebellie. Al Bertolucci's films gaan over rebellen en non-conformisten. Zelfs 'La conformista', zijn meesterwerk uit 1970 met Jean-Louis Trintignant als de beschadigde burgerman die zozeer streeft naar aanpassing dat hij zich aansluit bij het fascisme. Bertolucci: "Hij dwingt zichzelf te conformeren, omdat hij voelt dat hij diep vanbinnen eigenlijk anders is."

Bertolucci was de jongste tussen de grote Italiaanse filmregisseurs die hun grootste successen vierden in de jaren zestig en zeventig: Pasolini, Visconti, Fellini, Antonioni. Maar hij was van dat stel het meest direct en onomwonden een vertolker van de tijdgeest: overtuigd Marxist, Freudiaan, kind van de seksuele revolutie, maker van zeer fysieke films. Met als klapstuk het tweedelige zinnelijke, soms lompe, opruiende 'Novecento' waarin de opkomst van het communisme en de ondergang van het fascisme getekend wordt aan de hand van de vriendschap tussen de zoon van de herenboer (Robert de Niro) en de zoon van een landarbeider (Gérard Depardieu). De poster van het schilderij 'Il quarto stato' dat die film inleidde, sierde in de late jaren zeventig en vroege jaren tachtig menig studentenkamer en krakershonk.

De levendigheid en felheid van de jeugd, de bekoring van het begin, is Bertolucci blijven fascineren. "Ik ben een voorbeeld van een arrested development (gestaakte ontwikkeling)" glimlacht hij. "Mijn geestelijke leeftijd is ergens tussen 14 en 17. Ik werk ook graag met jongeren, omdat je ze ziet veranderen in beeld, zelfs al in de tien weken dat deze opnames duurden. Jongeren zijn vrijer, ze doen niet snel iets verkeerd. En onervaren acteurs zijn naakter. Ze zitten nog niet in de gevangenis van de acteerkunst. Deze jongen met zijn donkere krullen en blauwe ogen had iets van Pasolini. Hij had in een film van Pasolini kunnen zitten. Dat beviel me aan hem."

Die fascinatie voor de jeugd is gebleven maar de passie voor de politiek is weg. Bertolucci: "Zo gauw je een film over de realiteit maakt, is die film ook politiek. Een veertienjarige die besluit een week te verdwijnen, om zijn eigen ruimte in te richten, maakt een politiek gebaar. Voor hem is dat een kleine revolutie."

Maar dat is niet als de revolutie van toen, in de tijd dat alles politiek was, zelfs het eten van je spaghetti.

"In 1968 kon je geloven dat je de wereld kon veranderen. Nu ontbreekt ieder gevoel voor de toekomst." De verkiezingen van volgende maand ziet de regisseur somber tegemoet. Hij weet nog niet of hij wel gaat stemmen. Op de vraag of hij nog steeds Marxist is, antwoordt hij dat hij niet weet wat dat is tegenwoordig. "Mijn betrokkenheid was altijd helemaal utopisch. Ik was verliefd op utopieën. Ik leefde in een soort droom van het communisme."

Zijn film werd geproduceerd door Medusa, de productiemaatschappij van Berlusconi, de man over wie de regisseur zegt dat hij in twintig jaar de cultuur heeft vernietigd en het brein van de jeugd heeft verdoofd. En Italië in een land van leugens en corruptie heeft veranderd.

Van utopist is Bertolucci pragmaticus geworden. "Ik ben niet tegen Berlusconi als hij een film produceert."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden