Bertha bleef altijd zoekende

Bertha Hertog werd als kind wereldnieuws omdat een Maleisische vrouw haar adopteerde. Haar levensverhaal is nu te boek gesteld.

De situatie in Singapore, dat onder Brits gezag staat, is al weken explosief als op 11 december 1950 de vlam in de pan slaat. Op het plein voor het gerechtsgebouw in het centrum breken bloedige rellen uit die zich al gauw uitbreiden over het hele eiland. De gevechten houden dagen aan; pas nadat de noodtoestand is afgekondigd keert de rust langzaam weer.

Inzet van de rellen, waarbij negentien doden en 173 gewonden vallen, is het getouwtrek in de rechtszaal om Bertha Hertogh (13), een van oorsprong Nederlands katholiek meisje dat na haar adoptie door een Maleisische vrouw als moslim opgroeit. Bertha is de speelbal in een juridische voogdijstrijd tussen haar biologische ouders en adoptiemoeder die escaleert in een etnisch, religieus conflict tussen de moslimwereld en het koloniale Westen. De rellen tussen moslims en christenen die daarvan het gevolg zijn markeren de meest gewelddadige periode in Singapore's geschiedenis.

Vijfenzestig jaar later is in Singapore de herinnering aan het Nederlandse meisje dat ongewild het wereldnieuws haalde, nog altijd springlevend. Men is beducht voor een herhaling van de onlusten, schoolkinderen kennen er het verhaal van Bertha en leren dat religie nooit mag samengaan met seculiere en radicale politiek. In Nederland daarentegen is haar naam uit het collectieve geheugen verdwenen.

undefined

Nadra

Dat is opmerkelijk want lang was Bertha ook hier een nationale bekendheid en kon ze 'geen voet scheef zetten of het was in het nieuws', aldus haar dochters Carolien van Gastel (50) en Silvia Wolkenfelt (44). Maar we kunnen het geheugen opfrissen nu het relaas van Bertha's veelbewogen leven door actrice en schrijfster Elle van Rijn is vastgelegd in 'Mijn naam is Nadra'.

Met de publicatie van het boek, zes jaar na Bertha's dood, is een wens van hun moeder in vervulling gegaan, vertellen de zussen Van Gastel en Wolkenfelt aan Van Gastels keukentafel in het Noord-Brabantse dorp Huijbergen. Van Gastel: "Een van de weinige dingen die ze voor zichzelf heeft gewild was een keer echt haar verhaal vertellen, zoals zij het had beleefd. Zonder verdraaiing van de feiten. In de loop der jaren zijn veel sensatieartikelen over haar gepubliceerd en in interviews zijn haar woorden niet altijd goed weergegeven. Ze werd soms verkeerd begrepen, mijn moeder was niet zo'n taalwonder. Toch wilde ze haar ervaringen kwijt. Ze was al ziek toen ze mijn broer Frans, Silvia en mij vroeg na haar dood haar spreekbuis te zijn en zich in te spannen voor publicatie van haar verhaal. Wij zijn haar daarom gaan interviewen met een dictafoon. Die gesprekken, plus haar interviews voor een documentaire die nooit van de grond is gekomen, zijn de basis van dit boek."

Het verhaal, in de ik-vorm opgetekend, begint op Java waar Bertha in 1937 wordt geboren. Ze is vijf jaar wanneer haar vader, een Knil-militair, in 1942 in een Japans interneringskamp belandt. Als haar moeder met vijf kinderen en één op komst alleen achterblijft, wordt Bertha geadopteerd door Che Amina, een welgestelde Maleisische vrouw. Bertha heet voortaan Nadra, spreekt uitsluitend nog Bahasa en groeit op in een moslimcultuur. Haar vroegere leven raakt steeds meer op de achtergrond totdat de ouders Hertogh, die inmiddels in Bergen op Zoom wonen, haar na acht jaar plotseling opeisen. Bertha beschouwt Amina inmiddels als haar eigen moeder, voor Amina is Bertha een dochter. Beiden kunnen zich niet neerleggen bij de gedachte dat hun leven samen voorgoed voorbij is.

Van Gastel: "Ik heb het idee dat mijn moeder bij Amina meer liefde kreeg dan bij haar ouders. Toch geloof ik niet dat mijn oma haar heeft weggegeven, zoals mijn moeder dacht. In feite heeft Amina haar gekozen uit de rij kinderen. Voor mijn oma was het geen makkelijke tijd. Zie je hoofd maar eens boven water te houden met zes kinderen terwijl het oorlog is en je man in een Jappenkamp zit. Voor haar was het een uitkomst dat een vrouw met veel geld voor haar kind wilde zorgen."

undefined

Cultuurschok

"Later zag ze waarschijnlijk in dat ze toch geen goed had gedaan aan die adoptie, maar die fout heeft ze nooit durven toegeven tegenover mijn opa. Hij was een trotse man, ik kan me voorstellen dat hij moeite heeft gedaan zijn kind terug te krijgen. Daarbij kreeg hij financiële steun van het speciaal opgerichte Bertha Hertogh Comité waaraan veel mensen hebben gedoneerd. Er is lang naar mijn moeder gezocht. Amina was met haar naar Maleisië vertrokken, niemand wist waar ze zat, totdat de Engelse gouverneur haar vond op een school. Hij heeft het Rode Kruis ingelicht maar tegelijk geadviseerd haar daar te laten omdat hij voor haar een cultuurschok voorzag. Daar is niet naar geluisterd."

Als Amina in die periode voor haar werk naar Singapore moet, vergezelt Bertha haar. Ze blijven daar, in afwachting van de officiële adoptiepapieren. In de hoop de zaak in hun voordeel te beslechten, arrangeert Amina een huwelijk tussen Bertha en Mansor Adabi (22). Het plan werkt averechts. De westerse wereld - waar steeds meer instanties zich met de zaak bemoeien -- speculeert over kindermisbruik en het huwelijk met een minderjarige wordt door een Britse rechter ongeldig verklaard. Aan beide zijden lopen de gemoederen hoog op, publicitaire stemmingmakerij gooit olie op het vuur. Het Westen is vastbesloten het 'junglemeisje' zo gauw mogelijk weg te halen bij haar 'baboe'; de moslimgemeenschap voelt zich openlijk geschoffeerd, zo valt te lezen in 'Mijn naam is Nadra' "omdat de christenen het islamitisch huwelijk niet wilden erkennen en omdat hun geloof als inferieur werd beschouwd." En Bertha? Zij moet machteloos afwachten hoe over haar lot wordt beslist. Als de rechter haar in hoger beroep toewijst aan haar ouders voelt Bertha zich verraden, vertelt Van Gastel. "Mijn moeder heeft bij die rechter haar zegje mogen doen, maar hij heeft er uiteindelijk niets mee gedaan. Het was een politiek spelletje. Haar scheiding van Amina en Mansor ging niet zachtzinnig. Mijn moeder is gedrogeerd omdat ze zich zo hevig verzette."

Terwijl demonstranten na de uitspraak slaags raken met het Britse gezag, wordt Bertha onder militaire escorte met haar moeder naar een gereedstaand vliegtuig gebracht. In het onbekende Nederland wordt ze de volgende dag met grote belangstelling van pers en publiek opgewacht. Eenmaal terug bij haar familie begint een leven met weinig bewegingsvrijheid. Het Bertha Hertogh Comité beraadslaagt wekelijks met haar ouders over haar veiligheid. Uit angst voor ontvoering door radicale moslims - met wie Mansor banden zou onderhouden - krijgt Bertha permanent bewaking, aldus Van Gastel: "In het begin had mijn moeder drie bewakers. Als ze naar school ging stond er één buiten, één binnen en één ging mee de klas in. Maar na verloop van tijd moest hij op de gang zitten, want zijn aanwezigheid op de meisjesschool veroorzaakte veel gegiechel. Verdachte auto's werden aangehouden, bijvoorbeeld omdat de bestuurder een getinte huid had of vroeg naar de naam van Bertha's straat. Ik heb ook een brief uit Singapore gezien die stelt dat ze onder geen beding terug mag komen omdat men anders een burgeroorlog vreest."

undefined

Verdriet om scheiding

Alle contact met Mansor is verboden. De brieven die ze hem probeert te schrijven worden door haar vader verscheurd. Dat Mansor haar heeft geschreven weet ze niet, ook zijn post wordt onderschept. Het was een schok, zegt Carolien, toen Bertha op late leeftijd zijn brieven ontdekte. Ze bleken al die jaren bewaard in het archief in Bergen op Zoom. Ook het contact met Amina is aanvankelijk onmogelijk. Hoewel ze jaren later wel met elkaar corresponderen lijken ze beiden nooit echt over het verdriet om hun scheiding heen te zijn gekomen. Van Gastel en Wolkenfelt vertellen dat na Bertha's vertrek bij Amina thuis niet meer over haar gesproken mocht worden, dat deed te veel pijn. "Volgens haar familie is Amina gestorven aan een gebroken hart." Als Bertha, samen met een televisieploeg die een documentaire over haar maakt, decennia later terugkeert naar het decor van haar jeugd, zijn Amina en Mansor overleden.

In haar nieuwe omgeving voelt Bertha zich misplaatst en op straat nagestaard. De aandacht van de media blijft onverminderd. Niet alleen de verhalen die over haar verschijnen geven een vertekend beeld, ook de foto's zijn vaak gemanipuleerd, weet Van Gastel. "Toen ik mijn moeder eens vroeg waarom ze altijd lachend op foto's stond terwijl ze zoveel ellende had meegemaakt, zei ze dat men altijd gekke bekken trok om haar te laten lachen. Daarmee suggererend: kijk Bertha Hertogh toch eens gelukkig zijn in Nederland."

In werkelijkheid lijkt Bertha door de adoptieaffaire blijvend beschadigd. Volgens Van Gastel is hun moeder, afgezien van haar laatste jaren in Huijbergen, altijd zoekende geweest. Na een ongelukkig huwelijk met Joep Wolkenfelt - met wie ze tien kinderen krijgt - lopen ook haar twee volgende huwelijken op de klippen. Ze vlucht steeds weer. "Alle mannen in haar leven hebben seksueel en geestelijk misbruik van haar gemaakt. Mijn moeder had weinig zelfrespect. Door wat haar is overkomen had ze het idee niet veel waard te zijn. Ze viel voor dominante mannen die de leiding namen. Ze kon geen volwassen beslissingen nemen. En toch: als je met zoveel problemen 72 wordt ben je een sterke vrouw. Ze was niet aan de drugs, niet aan de drank."

Wolkenfelt: "Voor mijn gevoel vertelde mama altijd vrij afstandelijk over wat haar was overkomen, alsof het iemand anders betrof. Maar nu ik haar verhaal ken realiseer ik me voor het eerst ten volle wat ze als meisje en ook later heeft meegemaakt." Ze wijst erop dat haar moeders zaak een positief effect heeft gehad op hervormingen in Singapore. "Die zijn versneld doorgevoerd. Ongeregistreerde adoptie, maar ook de problemen met gedwongen bekeringen van geadopteerde kinderen en minderjarige huwelijken kwamen toen aan het licht en zijn met nieuwe wet- en regelgeving aangepakt. Je hoopt dat mensen door haar verhaal leren dat het ene geloof niet meer waard is dan het andere. Mama's boodschap was dat je niet een specifiek geloof hoeft aan te hangen om goed te zijn." Van Gastel: "Ik hoop ook dat mijn moeder door dit verhaal meer respect krijgt. Het was een onmenselijke adoptieaffaire."

'Mijn naam is Nadra', Elle van Rijn. Uitgeverij Ambo/Anthos. euro 19,99

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden