Beroemde vrouwen

Beroemde vrouwen ontbreken in het 'pantheon' van de geschiedenis. Maar ze krijgen nu wel een website.

Ze praatte veel te luid, sloeg wulpse taal uit en ging even harmonisch gekleed als ze van binnen losgeslagen was. Zie hier Adela van Hamaland, de 'lady Macbeth van de lage landen', menen kroniekschrijvers. Zij leefde van circa 952 tot iets na 1021.

De vermogende vrouw had voortdurend ruzie met haar zus Luitgard, die op haar beurt de burcht van Adela door twee van haar vazallen in de as liet leggen 'vanwege het vele onrecht dat Adela haar zuster steeds aandeed'. De schrijvende monnik Alpertus van Metz vertelt dat Adela haar zus uiteindelijk vergiftigd heeft. Ze zou zelfs haar oudste zoon Dirk van het leven hebben beroofd. ,,Een tweede Heriodias'', vindt geschiedschrijver Thietmar van Merseburg. ,,Een vrouwelijke Kaïn'', oordeelt Van Metz.

In de geschiedenis tot 1850 hebben de meeste vrouwen weinig sporen nagelaten. In het Biographisch Woordenboek der Nederlanden van Van der Aa (1852-1878) is het aandeel van vrouwen 2,7 procent, in het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (1911-1937) zelfs maar 2,1 procent. Als vrouwen al worden genoemd in de geschiedschrijving, is het vaak omdat ze uitzonderlijk waren als vrouw: een extreem voorbeeldige echtgenote of een heerszuchtig manwijf.

Historica Els Kloek, projectleider van het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland werkt sinds september vorig jaar aan een digitaal lexicon van vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis van voor 1850. ,,Geschiedschrijving werkt als een soort zeef'', zegt Kloek. ,,Wat niet goed genoeg opvalt, verdwijnt uit de boeken. De rest kan nog wel eens aangedikt worden.'' De deugden van nonnen en trouwe echtgenotes werden geroemd, als toonbeeld voor andere vrouwen. Degenen die het rechte pad verlieten, werden des te gruwelijker en gemener afgeschilderd. En zo kwam de jonge dievegge Trijntje Pieters in de oude geschiedenisboeken terecht; na een lange reeks van diefstallen werd ze uiteindelijk op de Dam in Amsterdam opgehangen. En zo doemt ook de naam Kenau Simonsdochter Hasselaar op, die meegevochten heeft om de stad Haarlem tegen de Spanjaarden te beschermen. Haar 'mannelijke moed' is eeuwenlang door nationale geschiedschrijvers uitvergroot om daarmee aan te geven hoe gruwelijk de vijand was: zelfs vrouwen werden door haat 'overmand' en vochten mee.

In de negentiende eeuw zijn veel vrouwen uit de geschiedenisoverzichten verdwenen, omdat een meer 'wetenschappelijke methode' van geschiedschrijving in zwang raakte. Verhalen over het optreden van vrouwen werden als legende afgedaan. Analyses en keihard bronnenonderzoek voerden de boventoon. Met een klein team en een aantal freelancers begon Kloek oude naslagwerken door te bladeren, op zoek naar 'vergeten vrouwen'.

,,Neem Maria van Utrecht, de vrouw van de bekende Johan van Oldenbarneveld. Haar slechte reputatie is aangezet, men stelde dat ze haar man influisterde trots te zijn en niet het hoofd te buigen, wat hem uiteindelijk zijn leven heeft gekost.'' En toch: Kloek slaat er een stoffig boekwerk op na en citeert 'zij en hare kinderen smeekten Prins Maurits te vergeefsch om het leven van haar man'. Kloek: ,,Het is een bijzonder dramatisch leven geweest, maar ze is volledig vergeten. Haar naam komt in het Nieuw Nederlands Biografisch Woordenboek van 1937 niet eens meer voor.'' Ze is straks wel op de internetsite te vinden.

Inmiddels heeft Kloeks team de eerste vierendertig vrouwenlevens op internet gepubliceerd. Nog duizend namen wachten. Aan het eind van het project verschijnt er een kleurig palet van al deze vergeten vrouwen: kunstenaressen, dichteressen en abdissen, toneelspeelsters, wonderkinderen en weldoensters.

Zo is er het verhaal dat Maria van Reigersberch, de vrouw van Hugo de Groot die de list van de boekenkist heeft bedacht om haar man te helpen ontsnappen uit Slot Loevestein. ,,Dat is een van de beroemdste vrouwen uit onze geschiedenis.'' Tot haar spijt kennen veel Nederlanders deze namen niet meer. ,,Spannende historische verhalen verdwenen uit het lespakket. Ons geschiedenisonderwijs richt zich nu vooral op de grote lijnen en abstracties.'' Juist ook door deze ontwikkeling is Kloek er vurig van overtuigd dat deze vrouwengeschiedenissen geschreven moeten worden. Opgespeurd in oude boekwerken, ontdaan van waardeoordelen van de kroniekschrijvers en latere historici. ,,Vrouwenlevens bieden een andere kijk op de geschiedenis dan we gewend zijn, een soort inkijkje via de achterdeur.''

Toch is het nog onzeker of ook de rest van de historische vrouwen een plek in de geschiedenis krijgt. Voor december moet duidelijk zijn of er een kleine miljoen euro beschikbaar is voor dit hierna nog vier jaar durende project. Kloek: ,,Historische roem is geen objectief gegeven, en de grootste namen komen dan ook niet vanzelf bovendrijven. Vrouwen krijgen minder makkelijk een plaats in het 'pantheon' van de geschiedenis.'' En daarmee dreigt voor deze beroemde vrouwen het lot wat hen al eerder is beschoren: de vergetelheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden