In memoriamBernard Haitink (1929-2021)

Bernard Haitink (1929-2021): De maestro die met zijn pink een aardverschuiving teweegbracht

Bernard Haitink kreeg een staande ovatie na zijn jubileumconcert met het Concertgebouworkest in Amsterdam. Beeld ANP
Bernard Haitink kreeg een staande ovatie na zijn jubileumconcert met het Concertgebouworkest in Amsterdam.Beeld ANP

Een van de allergrootste dirigenten van dit tijdsgewricht is overleden. Bernard Haitink stierf donderdag op 92–jarige leeftijd in zijn woonplaats Londen.

Decennialang was Bernard Haitink hét exportproduct van de Nederlandse klassieke muziekwereld. Een hooggewaardeerde maestro, die waar hij ook kwam met ontzag en egards werd ontvangen, die met topmusici in toporkesten steevast topconcerten afleverde, die ook steevast uitverkocht waren. Hoe ouder hij werd, hoe specialer zijn interpretaties werden. Om hem hing steeds meer het aura van de oude maestro, die met een subtiele beweging van een pink of een ooglid een orkestrale aardverschuiving teweeg kon brengen. Met Haitink op het affiche wist je dat er iets bijzonders te gebeuren stond.

Bernard heette eigenlijk Herman en was in zijn jonge jaren een tijdje actief als violist. Toen hij meedeed aan een dirigentenconcours, omdat hij graag dirigent wilde worden, noteerde men per abuis zijn tweede naam Bernard op het inschrijfformulier. Haitink veranderde het nooit meer. Met de naam Bernard kwam je internationaal verder dan met het oer-Hollands klinkende Herman. Bernard kon je makkelijk in het Duits, het Engels en het Frans uitspreken, en dat bleek nodig. In al die taalgebieden maakte Haitink een bewonderenswaardige carrière. Hij groeide uit tot een ware topdirigent, een heuse maestro.

Haitink in 1988 Beeld Werry Crone
Haitink in 1988Beeld Werry Crone

Bedelen om toegang

Dat bleek wel in juni 2019. Wanhopigen stonden bij de kassa van het Concertgebouw te bedelen om toegang. Men wilde per se naar binnen om het einde van een tijdperk mee te maken. Haitink gaf daar – tamelijk onverwacht – zijn allerlaatste concert in Nederland. Niet met het Koninklijk Concertgebouworkest, waarvan hij een kwart eeuw chef-dirigent was geweest en waarvan hij na veel vijven en zessen toch nog ere-dirigent was geworden. Nee, hij dirigeerde op die vijftiende juni het Radio Filharmonisch Orkest. Daar had hij in 1956 zijn eerste schreden gezet op de bok.

Met Nederland had Haitink een moeizame verhouding. Het was Haitink die in november 1969 het concert dirigeerde dat verstoord werd door opstandige componisten met knijpkikkers. Deze zogeheten Notenkrakersactie kleefde aan hem. Hij heeft er nooit wat van begrepen. En meerdere malen in zijn steeds breder wordende internationale carrière voelde hij zich hier in zijn vaderland onbegrepen, niet gewaardeerd.

Haitink in 1960 Beeld Maria Austria
Haitink in 1960Beeld Maria Austria

Omdat in Amsterdam de jaarlijkse uitvoering van Bachs Matthäus-Passion door het Concertgebouworkest uitbesteed werd aan ‘barokspecialisten’, mocht Haitink als chef-dirigent van het orkest die partituur nooit op de lessenaar leggen. Uiteindelijk dirigeerde hij het werk toch, maar bij het Boston Symphony Orchestra. In de Goede Week van 2008 klonken in Boston drie kloeke uitvoeringen van Bachs meesterwerk. De pogingen om Haitink daarna de passie ook in Nederland te laten uitvoeren, liepen op niets uit.

Nederlander tegen wil en dank

Haitink was haast Nederlander tegen wil en dank, voelde zich meer thuis in het Verenigd Koninkrijk, waar hij door de Britse koningin geridderd werd. Ons eigen vorstenhuis tooide hem trouwens ook met allerlei eerbiedwaardige versierselen. In 2017 werd de dirigent bevorderd tot Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw, een van de hoogste en oudste Nederlandse civiele orden. Uit handen van koningin Beatrix had hij eerder al de Eremedaille Kunst en Wetenschappen mogen ontvangen, een huisorde die hoogst zelden wordt uitgereikt.

En toch, die Britse onderscheiding zei hem om de een of andere reden meer. Toen hij het in een interview in Trouw (2008) had over ouder worden, bekende hij dat hij, in tegenstelling tot veel ouder wordende mannen, helemaal niet terug ging verlangen naar zijn roots. Die lagen in Amsterdam. Maar begraven worden in zijn vaderland? Voor hem hoefde het niet. In een door de BBC gemaakte documentaire uit 2019 had de breekbare en geëmotioneerde dirigent het nog een keer over zijn moeizame verhouding met Nederland. Vooral de houding van veel Nederlanders na de oorlog, inclusief een goede vriend, had hem tegen de borst gestuit. Velen bleken ineens bij het verzet te hebben gezeten, terwijl Haitink zeker wist dat dat niet waar was. Vijfenzeventig jaar later werd hij daar in die documentaire nog steeds emotioneel van. En hij herhaalde dat hij blij was in Londen te wonen, en hij hoopte daar ook te kunnen sterven.

Val in Amsterdam

De laatste jaren werd er in artikelen over Bernard Haitink bijna altijd met een zeker respect bij vermeld hoe oud hij was. Dat begon zo’n beetje tegen de tijd dat hij 80 werd (in 2009), alsof elke nieuwe jaarring van deze machtige eik onder de dirigenten steeds een nieuwe, nog diepere laag aan Haitinks interpretaties toevoegde. En eigenlijk was dat ook zo. Met het klimmen der jaren werd een concert van Haitink steeds vaker een meta-muzikale gebeurtenis, een uniek evenement waar je bij móest zijn. Misschien dat daarbij in het achterhoofd meespeelde dat elk nieuw concert weleens Haitinks laatste zou kunnen zijn.

In juni 2018 kregen de maestro en zijn fans in het Concertgebouw de schrik van hun leven toen Haitink na een diep-inkervende uitvoering van de Negende symfonie van Mahler met het Concertgebouworkest tijdens het applaus struikelde en tussen de altviolen en celli op het podium neerviel. Hij was toen 89 jaar oud, breekbaar, maar direct na de val ontsnapte hem een hartgrondige, Hollandse verwensing, vertelde een cellist die ernaast had gezeten. Voor de geschrokken cellist was het een teken dat de maestro dan wel gevallen was, maar dat zijn geest niet gebroken was. Nu heeft Haitink die geest gegeven. We hoeven niet meer steeds een leeftijd bij een artikel over hem te plaatsen, zijn jaartallen zijn nu voorgoed in marmer gebeiteld: 1929-2021.

Een half jaar na de val in Amsterdam kondigde de maestro aan dat hij een sabbatical ging opnemen. Een jaartje vrijaf voor een negentigjarige. Het had wat ludieks. Of was het een verkapte manier om voorgoed afscheid te nemen? Had de val toch niet meer impact gehad dan hij en wij wilden toegeven? Haitink is niet dol op officiële plichtplegingen en zou een groots ‘afscheidsconcert’, waarop hij zelf het stralende middelpunt zou zijn, zeker en vast boycotten. In Amsterdam nam hij zodoende al in juni 2019 ‘voorlopig’ afscheid met Bruckners Zevende symfonie waarbij hij het Radio Filharmonisch Orkest dirigeerde.

Geen poespas

Dezelfde symfonie stond drie maanden later op de lessenaars van de Wiener Philharmoniker, het toporkest waarmee Haitink een optreden had in de ‘BBC Proms’ in de Royal Albert Hall in Londen. Daar namen zesduizend Britten afscheid van hun geadopteerde landgenoot zoals alleen Britten dat kunnen. Haitink begrijpt de Britten, zij begrijpen hem. Geen poespas, geen overweldigende emoties, liefst niet te extrovert, te aanstellerig of te sentimenteel.

En dus gingen de zesduizend aanwezigen aan het slot gewoon staan, juichten ze bij zijn wat moeizame opkomsten en keken vertederd toen de Weense concertmeester de verraste maestro een arm gaf om hem van het podium te begeleiden. Dat simpele gebaar, waaruit zowel liefde als eerbied sprak, vatte deze unieke avond samen. We hadden Haitink allemaal wel die arm willen geven. Het applaus hield tien minuten aan, toen verliet het orkest het podium en was het over en uit.

Bernard Haitink bereikte dus een gezegende leeftijd, een leeftijd die bij de echt grote dirigenten als vanzelf iets bijzonders meebrengt. Dirigeren is een van de weinige beroepen waarbij die hoge leeftijd echt iets kan toevoegen. En bij Haitink was dat zeker het geval. In de recente recensies van zijn concerten, die hij tot op het laatst wereldwijd bleef geven, lees je voortdurend over het magische van zijn interpretaties, over het volledig boven de materie staan, over de kleiner wordende arm – en handbewegingen die een steeds grotere expressie teweegbrachten, over de rust en sereniteit die hij uitstraalde, over het samenvallen van man en muziek.

Moederziel alleen

Haitink zelf zou de laatste zijn die had kunnen uitleggen hoe dat nou kwam. Hij had een op zijn minst halfslachtige houding tegenover het vak dat hij uitoefende, waarvan hijzelf vaak zei dat het helemaal geen beroep was. Diep in zijn hart vond hij dat je op die bok vóór het orkest eigenlijk gewoon voor gek stond. In ieder geval stond je er volgens hem moederziel alleen en vond hij de verantwoordelijkheid die op zijn schouders rustte zwaar. En toch: zonder dirigeren voelde hij zich ouder, een plek op de bok maakte hem jaren jonger, zei hij eens.

Haitink ontvangt een applaus tijdens de viering van zijn 60-jarig jubileum in het Concertgebouw.  Beeld ANP Kippa
Haitink ontvangt een applaus tijdens de viering van zijn 60-jarig jubileum in het Concertgebouw.Beeld ANP Kippa

Hoe werd Haitink met die houding dan toch een over de hele wereld zeer gewaardeerde maestro? In de grote muziekcentra van de wereld zal er vrijdag met kolossale eerbied worden stilgestaan bij Haitinks heengaan. In Londen, Berlijn, Dresden, Wenen, Parijs, Zürich, Chicago, Boston, München – in al die steden zal er met grote waardering worden teruggekeken op die zachtaardige man van weinig woorden, die als het nodig was zijn mond opendeed, nukkig werd en dingen zei waarvan hij later spijt kreeg.

Vertrek uit Amsterdam

Zijn vertrek uit Amsterdam, in 1988, was met veel onverkwikkelijke ruis omgeven. De kranten stonden er vol van. Haitink was het onder andere niet eens met de opvolger die ze in zijn plaats bij het Concertgebouw hadden aangesteld: de Italiaan Riccardo Chailly. Haitink vertrok vol wrok. Hij bleef nog wel om de honderdste verjaardag van het orkest in 1988 mee te vieren met gala-uitvoeringen van Mahlers Achtste symfonie.

Naar eigen zeggen had hij van het orkest en zijn baan al een klein jaar eerder afscheid genomen, tijdens een kerstmatinee, waarop Mahlers Negende werd gespeeld. Voor het oog van de camera’s – Haitinks kerstmatinees waren populair en werden rechtstreeks op televisie in heel Europa uitgezonden – liet Haitink na de stille slotmaten zijn dirigeerstokje uit zijn handen glijden. Een uitermate dramatisch gebaar dat helemaal niet paste bij zo’n on-theatrale man als hij.

De gekwetste dirigent liet zich pas jaren later overhalen om eredirigent van zijn oude orkest te worden, maar ook daarna ging het weer mis. Bij de viering van het 125-jarig bestaan van het orkest voelde hij zich gepasseerd, geschoffeerd zelfs. In Het Parool liet hij zich gaan. Hij wilde nooit meer in Amsterdam dirigeren, dreigde zijn eretitel terug te geven en zag af van de viering van zijn zestigjarig dirigentenjubileum.

Persoonlijke triomf

De soep werd uiteindelijk niet zo heet gegeten, en hij kwam nog enkele malen terug, onder andere voor die geniale Negende van Mahler (waarna hij zo onfortuinlijk viel), en voor Brahms’ Vierde symfonie. In januari 2019 waren de noten van die Brahms-symfonie de laatste die hij aan het Concertgebouworkest ontlokte. Hij was bij die laatste concerten ingevallen voor de weggestuurde chef-dirigent Daniele Gatti, en met die invalbeurten kwam de teller van de combinatie Haitink/Concertgebouworkest op maar liefst 1513 concerten in totaal.

Hij werd in zijn tijd in Amsterdam geliefd en beroemd om zijn interpretaties van Bruckner en Mahler, maar ook van Sjostakovitsj, Ravel en Debussy, en niet te vergeten (wat wel vaak gebeurt), veel hedendaagse muziek. De opera’s die hij in Nederland dirigeerde waren weinig succesvol, hij leerde die ‘kunst’ pas in het Verenigd Koninkrijk, waar hij eerst het Glyndebourne Festival leidde en later muzikaal leider werd van het Royal Opera House Covent Garden. Met dat laatste gezelschap kwam hij in 1998 als gast naar het Concertgebouw, waar hij Wagners Die Walküre dirigeerde. Het draaide voor hem uit op een persoonlijke triomf en de laaiende uitvoering was in Amsterdam een van de luidst bejubelde concerten ooit.

De cirkel was rond

Maar het meest historisch en ontroerend was uiteindelijk toch zijn afscheid van Nederland in juni 2019. Niet met zijn oude Concertgebouworkest dus, maar met het Radio Filharmonisch Orkest, het orkest waar hij zijn carrière als dirigent 65 jaar eerder begonnen was. De cirkel was rond en de historie hing op die zaterdagmiddag zwaar in de zaal, waar men met een collectief brok in de keel afscheid nam van deze minzame en moeilijke man. Alle troebelen die er geweest waren tussen hem en Nederland losten daar op in een weergaloos uitgevoerde Zevende symfonie van Bruckner.

De partituur die voor hem lag bleef dicht. Wat daar allemaal in stond, dat zat in elke vezel van zijn lijf, elk detail opgeslagen in zijn hoofd. Dat alles werd vervolgens meesterlijk omgezet in dat onverklaarbare mysterie van dirigeren. Al die opgeslagen informatie vond via zijn ogen, armen en handen een weg naar het orkest. En in die eerste maat lag de hele architectuur van het enorme muzikale bouwwerk al besloten. Het was misschien de grootste gave van de ervaren Haitink: opbouw en overzicht. Wars van ijdelheid nam Haitink je bij de hand en leidde je op een organische manier langs de climaxen en hoogtepunten in een compositie. Zonder poeha of effectbejag, altijd in dienst van de muziek en de componist.

Lees ook:

Het afscheid van Haitink was geen gewoon concert, maar het einde van een tijdperk

In 2019 nam Bernard Haitink afscheid van zijn Nederlandse publiek. Na een carrière van 65 jaar zwaaide hij op 90-jarige leeftijd af.

Bernard Haitink viert 60-jarig huwelijk met rafelrandjes

In 2017 werd gevierd dat Bernard Haitink ruim zestig jaar geleden voor het eerst het Concertgebouworkest dirigeerde. Een innig huwelijk met ruzies en tijdelijke verwijderingen. Maar steeds was er de verzoenende muziek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden