Bericht van de frontlijn

Geldschieters Europese Unie en IMF onderhandelen weer over nieuwe steun aan Griekenland. Op het spel staat de toekomst van de hele EU, aldus politicoloog Jonathan Holslag.

Jonathan Holslag (1981) doceert internationale politiek aan de VU Brussel, en is auteur van 'De kracht van het paradijs. Hoe Europa kan overleven in de Aziatische eeuw'.

Alena Thanou bewoont een klein appartement in Athene, met een kanarie, een kat en een klok die elke seconde luid aanslaat. Met haar 92 jaar is ze een waardevolle getuige van de turbulente geschiedenis van Griekenland. Tijdens de burgeroorlog in de jaren veertig zag ze de lijken door de straten van Athene gesleept worden. Eind jaren zestig ontwaakte ze in een militaire dictatuur, met tanks op de pleinen, militairen op de beeldbuis en marsmuziek op de radio. "Jonge mannen werden van hun bed gelicht, gefolterd en in het ergste geval: verdwenen voor altijd. We slaakten een zucht van verlichting toen we in 1981 bij Europa mochten komen. Alsof we een veilige haven hadden bereikt na een lange periode van angst. De Europese democratie bracht ons redding en hoop."

Ik reis door Griekenland terwijl nieuwe onderhandelingen plaatsvinden met buitenlandse kredietverstrekkers over de terugbetaling van leningen. Mijn reis doordringt me ervan dat er veel meer op het spel staat dan de toekomst van Griekenland. De Griekse tragedie gaat ook over de toekomst van Europa en over die van ons, in het welvarende hart van dat Europa. Het gaat om de strijd om onze veiligheid, onze welvaart en onze democratie. We kunnen de Griekse kwestie dus niet reduceren tot een probleem van schulden in een slecht functionerende muntunie.

Alena vertelt dat het kolonelsbewind (1967-1974) verzet teweegbracht: krantjes en bewegingen werden opgericht, levens op het spel gezet. "Maar deze economische crisis brengt vooral gelatenheid." Zij begint over haar kleindochter die, ondanks mooie cijfers aan de universiteit, moet emigreren of werken als serveerster; en over haar twee werkloze zoons die zijn aangewezen op haar pensioentje. "Vroeger was er werk voor wie wilde werken, nu is er enkel werk voor wie politieke relaties heeft."

Hoe Alena naar de toekomst kijkt?

"Ik ben vooral bang om nu te sterven. Niet omdat ik angst heb voor de dood, maar omdat ik niet zou weten hoe mijn familie zonder mijn pensioen moet overleven. Het is zowat het enige dat hun rest."

In Brussel gaat het over de koppige Griekse regering die weigert in de overheidspensioenen te snijden. In Athene gaat het over hoe die uitkeringen - zoals die van Alena, 820 euro per maand - een reddingsboei vormen voor vele gezinnen. In Brussel klinkt steevast kritiek op het gebrek aan hervormingen, terwijl Alena erop wijst hoe jong de Griekse republiek nog is, en hoe onvoltooid de overgang uit burgeroorlog en dictatuur naar democratie.

De studenten Eirini Sotiropoulou en Spyros Serbetis vertellen gedreven hoe zij wat willen maken van hun land, maar daar de kans niet toe krijgen, want er is geen werk. "De crisis heeft het cliëntelisme weer erger gemaakt", zegt Eirini. "Of het nu de socialisten zijn of de democraten, het gaat meer dan ooit om baantjes." Een verloren generatie van jongeren overleeft op junkfood in de appartementjes van hun ouders, verslaafd aan computergames en het internet.

En toch. Ik vraag ze hoe het komt dat de Griekse democratie zo goed standhoudt; dat zelfs de linkse Syriza-regering zoveel water bij de wijn doet om een impasse te voorkomen; dat de gevreesde neonazi's van de Gouden Dageraad bij de verkiezingen niet boven de 8 procent klimmen, en kiezers toch vooral blijven schipperen tussen gematigde partijen. Ze kijken me wat verwonderd aan en dan klinkt het stellig: "Mensen stemmen liever niet dan dat ze voor een nieuwe dictatuur kiezen."

De verknochtheid van de Grieken aan hun democratie biedt een sprankje hoop. De Griekse democratie is steeds afhankelijk geweest van buitenlandse kredieten: eerst van het Amerikaanse Marshallplan en nadien van

Europese kredieten. Ook nu die externe steun in het gedrang komt, zijn de meeste Grieken vastberaden om door te gaan op de weg van de democratie. Dat mag misschien geen oplossing bieden, maar het is beter dan een terugkeer naar onderdrukking en geweld.

De grote vraag blijft natuurlijk hoe lang de hang naar democratie en Europa het wint van de stagnatie. "Regeren en macht zijn niet hetzelfde", legt Costas Douzinas uit. Hij is een zwaargewicht van de regerende Syriza-partij. "We moeten onze verantwoordelijkheid nemen, maar ook onze frustratie uitdrukken en blijven zoeken naar alternatieven. En ons principieel maar nuchter blijven verzetten tegen het neoliberalisme." Ondertussen verliest Syriza steun bij de bevolking, maar blijven de schuldeisers, met Duitsland op kop, aandringen op nieuwe bezuinigingsmaatregelen.

De Grieken hebben al erg diep gesneden om buitenlandse schuldeisers ter wille te zijn. Het minimumloon werd verlaagd van 880 naar 680 euro. Er verdwenen 120.000 overheidsbanen. De overheidsuitgaven zijn met een derde teruggesnoeid. Het salaris van leerkrachten en ambtenaren daalde met 18 procent. En de linkse regering gaat door met bezuinigen. Tot nog toe is het land erin geslaagd de publieke infrastructuur piekfijn te onderhouden, de metro netter te houden dan die in Brussel. In de verschillende ministeries trof ik voornamelijk plichtsbewuste mensen aan.

Maar geloond hebben de hervormingen allerminst. De maakindustrie is vandaag vijf keer kleiner dan in 2008 - vijf keer! Ook de Griekse export profiteert amper van de lagere lonen. "Elders in de wereld is niet veel vraag, en door de automatisering zijn bedrijven gewoon meer op zoek naar kennis, top-infrastructuur en sterke afzetmarkten dan naar lage lonen", zegt Ulysses Kyriacopoulos, de baas van werkgeversorganisatie SVE.

Er is meer aan de hand. Bezuinigingen jagen de Grieken massaal naar nog goedkopere producten. Huishoudens geven 10 procent minder uit aan voeding. Vooral vers voedsel schiet erbij in. Winkeltjes met hoogwaardige Griekse plattelandsproducten als kaas, vlees en olijfolie, sluiten massaal de deuren en maken plaats voor buitenlandse mega-discounters. Het Duitse Lidl ziet zijn omzet pijlsnel groeien.

Een aantal jonge producenten probeert toch kwaliteit te leveren, zoals het merk Love Greece dat hoogwaardige Griekse katoen verwerkt tot modieuze kleding. Made in Greece with love. Wear it with pride. De makers moeten het in de hevige prijzenslag vooral van de toeristen hebben. Ze spelen nog wel in op vaderlandsliefde, maar ze zijn voor veel Grieken te duur.

De veerkracht van de democratische gedachte en de Europese droom is bemoedigend, maar de crisis zet genadeloos door, verzwakt het land en veroorzaakt een ongekende uittocht.

Volgens Eurostat zijn liefst 700.000 Grieken sinds 2009 uitgeweken, meestal naar West-Europa en de Verenigde Staten. Het gaat daarbij vooral om jongeren en hoogopgeleiden.

Een ramp, noemt werkgeversvoorzitter Kyriacopoulos het. "Ondernemende Grieken hebben hier gewoon geen markt meer om nieuwe bedrijven op te starten. We zien ze baanbrekende dingen doen van Berlijn tot San Francisco, maar niet hier." Een vicieuze cirkel dreigt: het economisch weefsel van deze steden vervalt, "doordat talent verdwijnt en onze samenleving blijft zitten met winkelbedienden, ambtenaren en bejaarden".

Die bejaarden zijn behoorlijk zichtbaar. De bevolking vergrijst en sinds 2009 daalt het geboortecijfer flink. Een verouderende samenleving is meestal een angstige samenleving. Honderdduizenden ouderen hebben sinds de crisis alleen contact met hun kinderen via de telefoon. Dat gaat gepaard met een groter gevoel van onveiligheid. Grieken zijn, meer dan andere Europeanen, bang voor criminaliteit. Onder bejaarden is die angst nog groter.

De vluchtelingenstroom die het land vorig jaar overspoelde is tot stilstand gekomen. Maar voor hoe lang? "We zijn afhankelijk van een dictator aan de overzijde van de zee en die kan met een vingerknip opnieuw tienduizenden mensen op ons afsturen", vertelt een uitbater van een haventaveerne in Mytilini.

Er bevinden zich op dit moment nog 40.000 vluchtelingen in Griekenland. Dat is 'hanteerbaar', zegt de minister voor migratiezaken Yannis Mouzalas in het vliegtuig op weg naar Lesbos. "De vluchtelingen versterken vooral het gevoel van kwetsbaarheid bij de mensen - economische kwetsbaarheid, maar ook de kwetsbaarheid van de orthodox-christelijke cultuur."

Het beeld van een belegerde natie werd me opnieuw bevestigd tijdens een patrouille op de Egeïsche Zee met de Griekse marine. "We zitten helemaal vooraan en zijn omringd door problemen", vat kapitein Antonios Dritzas samen. Met de verrekijker speuren we de horizon af, tot er plotseling een rechthoekje op het radarscherm verschijnt. De sfeer op de brug wordt zenuwachtig. Het rechthoekje wordt aangemerkt als 'vijandig': een Turks oorlogsschip. Dan volgt een kleine zenuwenoorlog. De officieren concluderen dat het schip waarschijnlijk net op de zeegrens vaart. Een uur lang worden we zo geschaduwd.

Op de generale staf in Athene legt admiraal Spyros Konidaris uit waarom de Grieken zo nerveus zijn. "De grenzen werden vastgelegd door twee verdragen van na de Eerste Wereldoorlog, maar Turkije wil de situatie herzien."

Ik krijg kaarten te zien met de zones die door Ankara betwist worden. Het gebied is van onschatbare strategische waarde: het verbindt de Middellandse en de Zwarte Zee. De Russen, de Amerikanen, de Chinezen: allen gebruiken ze de route. Op termijn zal het belang nog toenemen als de Zuidelijke Aardgaspijpleiding er komt. En dan zit er waarschijnlijk ook nog veel gas in de bodem.

De Turken gebruiken de zwakte van de Grieken om de druk op te voeren. Sinds het uitbreken van de economische crisis is het aantal incidenten fenomenaal gestegen. Sommige zijn ronduit gevaarlijk. Gevechtsvliegtuigen razen rakelings langs elkaar en de marines van beide landen spelen kat en muis in betwist gebied. Griekenland is een 'frontlijnstaat', wordt me meermaals op het hart gedrukt, de eerste verdedigingslinie van Europa.

En dat is ook zo. Strategisch gezien ervaart Griekenland als geen ander de assertieve machtspolitiek van Turkije en Rusland en de impact van de chaos in het Midden-Oosten. Griekenland vreest vooral dat Turkije geleidelijk de Griekse belangen ondermijnt, door historische conventies in twijfel te trekken of door het afbakenen van een ruime zone waarbinnen de krijgsmacht 'reddingsoperaties' kan uitvoeren. Buiten de Egeïsche Zee gaat de aandacht uit naar de toenemende invloed van de Turken in buurlanden als Macedonië in en op de rest van het Balkanschiereiland.

Wat zijn de lessen die Griekenland leert aan de rest van Europa? Het handhaven van de veiligheid en de soevereiniteit vereist flinke investeringen in defensie, is één les. Griekenland spendeert 2 procent van zijn BBP aan defensie: flink meer dan de meeste EU-landen.

Economisch toont Griekenland ons wat het kost als je er niet in slaagt een competitieve maakindustrie te behouden.

De Griekse crisis is meer dan een boekhoudkundig onevenwicht tussen sterke en zwakke eurolanden: de hele regio moet dringend op zoek naar een alternatief voor de catastrofale neerwaartse spiraal van goedkope waar uit lagelonenlanden, China voorop.

In Griekenland staat niets minder op het spel dan de Europese droom. De politiek die landen als Duitsland en Nederland via Brussel voeren, werkt niet, zoveel is duidelijk. Natuurlijk moeten we vermijden dat de Grieken zich verder in de schulden werken, maar laten we hun tezelfdertijd ook kansen bieden. De werking van de eurozone vergroot het succes van de sterken en vergroot de ellende van de zwakken. De zwakke euro geeft de export van landen als Duitsland nog steeds een flinke oppepper. Dat versterkt de Duitse industrie - waardoor er voor landen als Griekenland nauwelijks ruimte overblijft om te investeren in productiviteit. Athene moet hervormen, maar het Internationaal Monetair Fonds en de eurolanden dienen erop toe te zien dat die hervormingen lonen.

De democratie heeft in Griekenland als een formidabele brandvertrager gewerkt tussen zeer extreme standpunten. Maar de huidige onzekerheid wordt onhoudbaar als de democratie niet gevoed wordt met voorstellen die hoop op een betere toekomst bieden.

Als de Grieken er niet in slagen hun economie vlot te trekken en hun democratie te behouden, waarom zouden we er dan van uitgaan dat de rest van Europa de strijd om het behoud van onze democratie, welvaart en waardigheid wint? Dan kunnen we later wel eens op deze Griekse crisis terugkijken als het eerste bedrijf van een veel grotere Europese tragedie.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden