Bergeijk, centrum van goede smaak

Bergeijk was in de jaren 50 en 60 een mekka van functioneel design. Ook Gerrit Rietveld drukte zijn stempel op het dorp. Sarah-Mie Luyckx ging erheen voor deel 3 van een serie over De Stijl.

Cultuurminnende Brabanders kunnen zich op de borst slaan. Liefst zes van de veertien locaties waar 100 jaar De Stijl wordt gevierd, bevinden zich op hun provinciale grondgebied. Uiteraard staat Eindhoven, Nederlands design-hoofdstad, in het rijtje. En ook het oer-Brabantse Bergeijk is van de partij.


Wat hebben we daar in vredesnaam te zoeken, zou de leek denken. Genoeg, zo blijkt, voor wie zich in de bijzondere historie van het bedrijvige oord op de zandgronden van de Kempen verdiept. Bergeijk, in de jaren vijftig en zestig een oase van functioneel design, gaat er prat op de meest diverse Gerrit Rietveld-collectie te herbergen. Een paar woonhuizen, uniek straatmeubilair én het enige fabrieksgebouw dat ooit van Rietvelds tekentafel rolde. Uitgerekend aan het begin van het De Stijl-jaar werd dit illustere pand -dat tien jaar leegstond - volledig gerenoveerd en door zijn nieuwe eigenaar in gebruik genomen. De ultieme gelegenheid voor de gemeente zich eens stevig als Rietvelddorp op de kaart te zetten.


En dat is nog eens binnenkomen! Wie na de entree linksaf slaat, belandt in de showroom van het industriële icoon: een enorme brede ruimte met gigantische glazen pui, waardoor bakken licht op de bezoeker neerdalen. De legendarische weverij De Ploeg, die het gebouw in 1958 liet neerzetten, kon zo haar kleurrijke stoffen optimaal tonen, vermeldt Jolanda Louwers, gemeentelijk communicatieadviseur. Ook de nieuwe eigenaar Bruns BV, een internationale speler op het terrein van tentoonstelling- en museuminrichting, gaat de plek benutten om zijn prestaties te etaleren. Maar meer dan dat, vertelt directeur Jan Burgmans. De showroom wordt eveneens bezoekerscentrum met wisselende exposities. Per 3 april is er in het kader van het De Stijl-lustrum een expositie met hedendaags design dat stoelt op Rietvelds gedachtengoed.


De samensteller, ontwerper Aart van Asseldonk, tekende ook voor het vernieuwde interieur van de fabriek. Dat was er beroerd aan toe, en ging stevig op de schop, zegt Burgmans. Wat Rietveld geen probleem had gevonden. Die was voor functionaliteit en hechtte zelfs niet aan het voortbestaan van zijn bouwwerken. Dus weg met die systeemwanden voor optimale ruimtelijkheid, een stokpaardje van de architect. Zijn oorspronkelijke ontwerp werd uiteindelijk zo min mogelijk geweld aangedaan, maar kreeg her en der wel een 21ste-eeuwse touch.


Wie graag een kijkje zou willen nemen in onder meer de kantoorruimte tussen de twee fabriekshallen, waarvan het totale interieur consequent in lichtgrijs is uitgevoerd (een verwijzing naar Rietvelds kleurgebruik), vangt bot. Het razend drukke Bruns BV kan daar natuurlijk geen pottenkijkers gebruiken. Maar het gebouw bevat zo ontzettend veel glas dat er rondom genoeg te koekeloeren valt. Alleen de meest gefotografeerde westelijke zaagtandgevel is kijkdicht, op de rechte kanten van de acht karakteristieke halfronde sheddaken na.


Een mensvriendelijke werkplek met veel licht, lucht en ruimte, harmonieus ingebed in de bosrijke omgeving. Dat was de uitdrukkelijke wens van de idealistische De Ploeg-weverij, die voor de oorlog uit armoede ontstond in de achtertuin van een vegetarisch protestants-socialistische herstellingsoord dat - niet zo verwonderlijk - in het katholieke Bergeijk weinig klandizie had. De opdracht was een kolfje naar de hand van Gerrit Rietveld, pionier van het pragmatische Nieuwe Bouwen. Voor het buitengebeuren ging hij wederom de samenwerking aan met Mien Ruys, de vermaarde landschapsarchitecte die het eveneens op rechte vormen en heldere lijnen had. Zij ontwierp de 13 hectaren tellende parkachtige fabriekstuin, die zoveel mogelijk in oude luister is hersteld.


Om het volledige verhaal van Rietvelds nalatenschap in Bergeijk over het voetlicht te brengen, heeft de gemeente een ruim 2 kilometer lange wandelroute uitgezet. Die begint bij de fabriek en leidt vervolgens via de tuin weer naar de entree van het complex net buiten de dorpskern. Daar prijkt een staande vierkante straatklok, middenin een plantsoen van Mien Ruys met de onvermijdelijke spoorbielzen: haar handelsmerk dat tuinierend Nederland in de jaren 70 en masse kopieerde, en haar de bijnaam 'Bielzenmien' opleverde.


Ook de klok verraadt onmiddellijk de hand van zijn ontwerper. Zwart-wit, strak, modern en met vier uurwerken, zodat vanuit elke windrichting - hoe typerend voor de praktische Rietveld - de tijd is te zien. Even verderop aan de doorgaande straat kan zijn bushokje worden bewonderd. Dit fraaie staaltje straatmeubilair deed De Ploeg (die in 2007 bijna failliet was en elders een doorstart maakte) in 1963 vanwege haar 40-jarig bestaan eveneens cadeau aan de gemeente Bergeijk.


Verder leunt de zogeheten Rietveldsafari veel op de bijbehorende app met augmented en virtual reality (digitale beelden). Omdat een deel van de geschiedenis is uitgewist. Zo verbouwde Rietveld het oude pand naast


het plantsoen tot kantoor in opdracht van Piet Blijenburg, een van de directeuren van De Ploeg, maar werden zijn aanpassingen door latere eigenaren weer ongedaan gemaakt.


Dat een deel van Bergeijks recente verrassende cultuurhistorie niet direct voor het oprapen ligt, kan Edwin van Onna beamen. De architectuurpublicist, verbonden aan de Stichting Rietveld & Ruys, woonde al vijf jaar in Bergeijk voordat hij in de gaten kreeg dat het dorp een artistieke hotspot was, vertelt hij geamuseerd. Dat was ook te danken aan meubelfabriek 't Spectrum, een dochterneming van De Ploeg, die zich kan meten met merken als Pastoe en Gispen. Ontwerper en kunstverzamelaar Martin Visser, beroemd vanwege zijn strakke slaapbank, zwaaide er de scepter. Behalve Rietveld haalde Visser ook Amerikaanse kunstenaars van naam, onder wie Sol LeWitt, naar Bergeijk. "Twee decennia was het dorp diep in Brabant na Amsterdam het centrum van goede smaak. Dat verborgen verhaal móet weer worden verteld", vindt Van Onna.

Rietveldsafari

De Rietveldsafari kan zelfstandig en ook met een gids worden gedaan. rietveldbergeijk.nl.


In april verschijnt de uitgave 'Modernisten in Bergeijk - Gerrit Rietveld|Mien Ruys|Martin Visser - 100 jaar De Stijl' van Edwin van Onna samen met zijn broer en fotograaf Norbert van Onna. Het boek is verkrijgbaar via: www.onna.nl, VVV Bergeijk en de betere boekhandel. euro 17,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden