Berend Botje ging uit varen. Een nieuwe NS-wandeling van Haren naar Zuidlaren.

Van Haren naar Zuidlaren is maar een voetreis van vijftien kilometer. Toch ligt er tussen de twee dorpen een wereld van verschil. Het ene is Gronings, het andere Drents. Haren heeft aan de eeuwenlange trek van renteniers en andere welgestelden uit de stad Groningen veel fraaie buitenplaatsen en voorname villawijken overgehouden - plus de bijnaam 'het Wassenaar van het noorden'. In Zuidlaren hangt nog duidelijk een plattelandssfeer en zijn boerderijen en woonhuizen vaak minder monumentaal (maar zeker niet onaantrekkelijk).

Haren kreeg stadse trekjes, Zuidlaren is een dorp gebleven, met liefst zeven bomenrijke brinken. Haren is bekend om z'n tuinen, met de Hortus (sinds 1624) als hoogtepunt. De Zuidlaardermarkt is de oudste (sinds de Middeleeuwen) en grootste paarden- en veemarkt in West-Europa en trekt jaarlijks 150000 bezoekers.

Allebei liggen ze op de Hondsrug, een stuwwal die van Emmen in een rechte lijn afloopt naar de stad Groningen. Dat - en al die karakteristieke verschillen - maken de nieuwe NS-wandeling Hondsrug (Haren-Zuidlaren) die 1 april wordt opengesteld, zo'n aantrekkelijke voettocht. Afwisselend en vol verhalen, al wandelen lopers van het Pieter- en Drenthepad deels op bekend terrein.

De eerste kilometers voeren door de groene welstand van Haren. Pas bij paviljoen Sassenhein gaan we echt naar 'buiten'. Daar krijgen we gezelschap van het langeafstandsvolk dat het Pieterpad loopt en net een vervelend traject langs de lawaaierige snelweg A28 Groningen-Assen heeft moeten afleggen.

De naam Sassenhein is geen vergissing, maar slaat op Hein Aalderink en zijn vrouw Sas(kia), die begin vorige eeuw het plassengebied bezaten en in 1923 een visvereniging oprichtten die in 1977 als postuum eerbetoon de naam Sas-en-Hein kreeg. Aalderink was een grootheid in de viswereld, reden waarom er naast het paviljoen uit 1938 (rijksmonument!) een standbeeld staat. Noorder- en Zuiderplas zijn populair bij de hengelaars, die er karpers, paling, snoek, snoekbaars en witvis haken en landen.

Vanaf hier, de Lutsborgsweg, is het pad onverhard. Dat blijft zo, met een paar onderbrekingen, tot vlak voor Zuidlaren. De route is smaakvol gelardeerd met zandwegen, brede bermen en schelpenpaden. Even wordt de landelijkheid onderbroken door de passage van het spooremplacement bij Glimmen, maar ook hier wordt de rust maar kort verstoord. Even later wandel je over een smal pad over de es en langs het Grote Veen de Appèlbergen in.

De beschrijving van de NS-route vertelt hier niks over, maar dit bos- en heidegebied heeft een bijzondere geschiedenis. Het dankt zijn naam mogelijk aan de belegering van Groningen door bisschop 'Bommen Berend' van Munster, die er in 1672 zijn duizenden soldaten op appèl liet komen. In de oorlog gebruikten de Duitsers het terrein om gefusilleerde verzetsmensen en andere gevangenen te begraven. Dat gebeurde ook na de massale opstand in mei 1943 tegen de Duitse proclamatie dat alle 300000 Nederlandse krijgsgevangenen die aanvankelijk waren vrijgelaten, weer zouden worden opgepakt. De meistaking werd door de bezetters met harde hand neergeslagen: wie zich niet aan verordeningen als de avondklok en het verbod op samenscholing hield, werd opgepakt en standrechtelijk veroordeeld - in 175 gevallen zelfs tot de doodstraf. Van deze slachtoffers werden er 34 in het noorden op een geheime plaats begraven, onder meer in het Grote Veen. Niet elk graf is teruggevonden, ook al doordat het terrein door verhoging van de grondwaterstand drassig en vrijwel onbegaanbaar is geworden. In 2003 is aan de rand van het Grote Veen een monument opgericht om de vermiste slachtoffers te gedenken. Het voormalige militaire oefenterrein is nu voor het grootste deel in bezit van Staatsbosbeheer.

Na de Appèlbergen komt de bewoonde wereld weer even in het vizier, maar al snel bereiken we het Noordlaarderbos. Het is omstreeks 1880 aangelegd door de familie Van Swinderen op de schrale heide om hout te leveren voor de mijnbouw. In 1932 werd het bos overgedaan aan Natuurmonumenten met de bepaling dat 'de gewone man' er te allen tijde in mocht wandelen. Dat geldt vandaag de dag nog, al kiest de NS-route helaas voor de wat eentonige Duinweg. Zodoende lopen we langs het Nivonhuis en missen we de Galgenberg waar in de Middeleeuwen misdadigers werden opgehangen en het uitzicht op de plaats waar in 1977 de gekaapte trein bij de Punt enkele weken stilstond.

Via de Tolhuisweg lopen we door een van de kernen van Midlaren, inmiddels Drenthe. In dit boerengehucht, dat nogal wat keuterboerderijtjes en arbeiderswoninkjes telde, is in het recente verleden veel veranderd. Land is geëgaliseerd, het afgegraven gele dekzand verkocht voor de bouw van woonwijken. Het was immers toch maar 'dooie grond', vertelden boeren aan Ineke Noordhoff en Trudy Steenhuis in 'Het geheugen van Midlaren'.

Na twee hunebedden lopen we naar Zuidlaren. Het is de eerste Nederlandse plaatsnaam die een kind leert, bij moeder op schoot of bij vader op de knie: 'Berend Botje ging uit varen met zijn bootje naar Zuidlaren. De weg was recht, de weg was krom, nooit kwam Berend Botje weerom. Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven: waar is Berend Botje gebleven? Hij is niet hier, hij is niet daar. Hij is naar Amerika.'

Wie die Berend Botje was, leert een kind nooit. Het routeboekje van de NS-tocht zwijgt er ook over. Voor verhalenvertellers zou Berend een visser op bot zijn geweest die niet in het leger van Napoleon wilde dienen. Het kan ook een jonge boer uit Borger geweest zijn, die op de Zuidlaardermarkt is lastiggevallen door een opdringerige vrouw en halsoverkop vluchtte en verdronk. Weer anderen zien bisschop Bommen Berend van Münster ervoor aan. Veel mooier is de theorie dat het om Lodewijk van Heiden (1773-1850) gaat, de enige zeeheld van Drentse komaf en geboren op het prachtige landhuis Laarwoud. Hij reisde meermalen overzee (Amerika), diende vreemde mogendheden en kreeg van de Grieken de liefkozende bijnaam BéBé (vader). Berend Botje?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden