Beppe Fenoglio verdient alsnog een breder publiek

Hij heeft een streep gezet onder de oorlog - denkt hij

Italië rekent hem tot zijn grootste schrijvers van na de Tweede Wereldoorlog. Toch wordt Beppe Fenoglio (1922-1963) in het buitenland nog vaak overschaduwd door tijdgenoten als Italo Calvino, Cesare Pavese en Primo Levi. Ook in Nederland is Fenoglio's werk nog maar weinig bekend. Tot voor kort was alleen de verhalenbundel 'De drieëntwintig dagen van de stad Alba' beschikbaar, onlangs kwamen er nog enkele delen bij: in 2012 het meesterwerkje 'Een privékwestie' en nu de novelle 'De laatste dag'.

Heel Fenoglio's oeuvre is onlosmakelijk verbonden met de Resistenza (verzet) in de veelbewogen jaren 1943-1945, toen Italië het toneel was van een burgeroorlog van partizanen tegen fascisten en achtergebleven Duitsers.

Ook jonge schrijvers en intellectuelen als Fenoglio, Calvino en Elio Vittorini waren in deze strijd actief. Hiermee stond het onderwerp van hun toekomstige romans en verhalen hun glashelder voor ogen nog voor ze een letter op papier hadden gezet. Overal in Italië gonsde het van de verhalen over de oorlog en de Resistenza.

De belangrijkste vraag was dan ook op welke manier ze hun verhalen vorm zouden geven. De meesten van hen kozen voor sobere en directe expressiemiddelen, net als de films van het Neorealisme, die de armoede en het lijden van het Italiaanse volk onder oorlog en bezetting eenvoudig en krachtig in beeld brachten.

Beppe Fenoglio vocht aan de zijde van partizanen in de heuvels van Le Langhe, vlak bij zijn geboorteplaats Alba. In zijn literaire werk ligt de nadruk nooit op de strijd zelf en ook niet op de ideologie en het vrijheidsideaal die eraan ten grondslag lagen. Fenoglio vertelt zijn oorlog altijd vanuit het persoonlijke perspectief van gekwelde en getraumatiseerde hoofdpersonen.

Zo wordt de partizaan Milton in 'Een privékwestie' verteerd door een tergende onzekerheid over de gevoelens van zijn geliefde Fulvia: houdt ze van hem of heeft ze een verhouding met zijn beste vriend? Waandenkbeelden en zwaarmoedigheid versmelten schitterend met het treurige heuvellandschap van Le Langhe. Miltons vergeefse queeste naar waarheid eindigt tragisch en abrupt met een zinderende, kansloze achtervolging.

Terwijl 'Een privékwestie' zich net als vrijwel Fenoglio's gehele oeuvre afspeelt tijdens de Resistenza, biedt 'De laatste dag' een blik op het pas bevrijde Italië. Opnieuw zoomt Fenoglio in op de verstikkende belevingswereld van één individu. De ex-partizaan Ettore heeft de grootste moeite om zijn draai te vinden in het 'gewone' leven. Diep getraumatiseerd als hij is kan hij niet voldoen aan de verwachtingen van zijn ouders, slaagt er niet in zich te conformeren aan het burgerbestaan en staan zijn relaties met vrouwen, vrienden en ex-strijdmakkers voortdurend onder hoogspanning.

Ook in deze hoekige novelle is het de oorlog die uiteindelijk alles overheerst en alle persoonlijke verhoudingen op scherp zet.

Over 'De laatste dag' oordeelde een Italiaanse recensent dat het 'te filmisch' was. Filmisch is het verhaal zeker, en dan niet vanwege de spectaculaire en beeldende beschrijvingen, maar vanwege zijn directe en sobere stijl. In de woorden van de vertalers: "Liever minder dan meer bijvoeglijke naamwoorden, liever tussen de regels suggereren dan expliciteren. En al helemaal geen krullen." Zo blijft alleen de essentie over: verkrampte dialogen vol onuitgesproken gevoelens en gedachten, en scènes vol bruuske, vijandige gebaren en handelingen.

Ettore heeft de oorlog overleefd, maar met de oorlog lijkt ook zijn echte leven afgelopen. Hij maakt zichzelf wijs dat hij een streep heeft gezet onder zijn oorlogsverleden, maar tegelijkertijd verlangt hij terug naar de duidelijke tegenstellingen van die tijd en naar de controle die hij toen nog had over zijn leven.

Wanneer bij een herdenkingsceremonie zijn ex-strijdmakkers als kleine kinderen in de heuvels rondrennen, ziet Ettore 'het barbaarse sentiment' dat zij de oorlog zien als 'gelukkige tijden' en 'dat het lot onrechtvaardig zou zijn als het niet nog iets daarvan voor hen in petto had, voor ze doodgingen'. Een moment later overvalt hem een levensechte doodsangst en tijdens een toespraak van iemand van het Bevrijdingscomité dreunt in zijn hoofd de enige les, het enige verhaal dat hij van zijn oorlog wil onthouden: "Je moet niet onder de grond terechtkomen. Onder geen beding. Je moet niet onder de grond terechtkomen. En ook niet in het gevang."

Beppe Fenoglio: De laatste dag. Vert. Mieke Geuzebroek en Pietha de Voogd De Bezige Bij; 160 blz. euro 15,-

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden