Beperking van groei bevolking lukt wel in Indonesie

NEW YORK - Neem het roomskatholieke Italie. De paus verbiedt het gebruik van anti-conceptiemiddelen. Toch worden juist in dit land gemiddeld minder kinderen per vrouw geboren dan waar ook ter wereld. Conclusie: waar pil en condoom voor iedereen verkrijgbaar zijn, worden zij gebruikt. De kerk heeft daar geen invloed op.

HARRIET SALM

"Wil je dus iets aan het beperken van de bevolkingsexplosie in de wereld doen, dan is er een simpele oplossing" , zegt de Nederlander Joep van Arendonk, topman van het bevolkingsfonds van de Verenigde Naties, UNFPA. "Je moet zorgen dat de mensen over geboortebeperkende middelen kunnen beschikken en je moet ze voorlichting geven over de noodzaak die te gebruiken."

Het lijkt zo eenvoudig, toch wordt de groei van de wereldbevolking - de B-bom - vooralsnog absoluut niet in toom gehouden. Cijfers spreken voor zich. Iedere drie seconden wordt er ergens op de wereld een baby geboren. Begin dit jaar kwam de 5,5 miljardste.

Over zes jaar lopen er alweer een miljard aardbewoners meer rond, in 2025 zijn er 8,5 miljard mensen op de planeet. En dat is dan nog een gunstig scenario, aldus UNFPA.

Het is als bij zoveel andere onderwerpen; men is het met de doelen eens, maar wie gaat het betalen? De voorspelling van UNFPA gaat ervan uit dat het geld dat nu jaarlijks over de hele wereld wordt gereserveerd voor geboortebeperkingsprogramma's binnenkort wordt verdubbeld tot maar liefst negen miljard dollar. De helft daarvan zal moeten worden opgebracht door de ontwikkelingslanden, de andere helft door de rijke industrielanden. Of dat geld er daadwerkelijk komt, valt helaas nog maar te bezien.

"De wereld concentreert zich op dit moment op andere zaken" , zegt Van Arendonk. Vanuit zijn kantoor op Second Avenue in New York, net om de hoek van het hoofdkantoor van de Verenigde Naties, blikt hij somber over het centrum van de miljoenenstad, volgebouwd en dichtbevolkt. "De wereldeconomie is voor het grootste deel in recessie. De meeste regeringen, zowel in de ontwikkelingslanden als in de industrielanden, bezuinigen op hun uitgaven."

Bevolkingsgroei krijgt bovendien geen prioriteit in de politiek. Al die doem-getallen over overbevolking gaan het ene oor in en het ander weer snel uit, zo lijkt het. En als die extra miljarden uitblijven, wat dan? "Dan is in principe ieder scenario mogelijk, dan is de groei helemaal niet meer in de hand te houden."

De groei van de bevolking is over het algemeen verbonden met welvaart, is de ervaring. Wie wat te besteden heeft, kijkt meestal wel linker uit om een enorm gezin te stichten. Dan hou je voor jezelf te weinig over. In rijke landen hoef je ook geen troepen kinderen te krijgen als een soort ouderdomsvoorziening, daar heb je een pensioen voor. Ook dat verklaart het Italiaanse verschijnsel. Maar ontwikkelingslanden kennen vaak geen AOW. De bevolking groeit daardoor het hardst in de armste delen van de wereld. Het is een vicieuze cirkel; die landen worden daardoor nog armer, vervolgens komen er weer meer kinderen, worden ze weer armer, enzovoorts.

Van Arendonk somt de duistere gevolgen van excessieve bevolkingsgroei op. "De bevolkingsaanwas vindt voor het overgrote deel plaats in de arme landen van de wereld. Daar is het bijna onmogelijk om de economische groei harder te laten gaan dan de bevolkingsgroei. Dat betekent meer armoede, meer ellende, meer politieke onrust. Maar ook meer migratie richting de industrielanden. Het betekent erbarmelijke gezondheidstoestanden, aids, te weinig onderwijsmogelijkheden, een enorme overbelasting van het milieu. En wellicht ook verrechtsing in het noorden, want men wil al die vluchtelingen en asielzoekers niet."

In talloze documenten hebben regeringen allang toegegeven dat er wat gedaan moet worden aan de groei van de bevolking. Actieprogramma's zijn aangenomen op bijeenkomsten met regeringsleiders, onder meer op de wereldbevolkingsconferenties van 1974 en 1984. "Alles is in feite al gezegd," erkent Van Arendonk. Volgend jaar organiseert de VN de derde wereldbevolkingsconferentie in het Egyptische Cairo, een van de grootste steden ter wereld. "Waar het daar om zal draaien is de politieke wil. Is men inderdaad bereid hier geld voor vrij te maken. Dat is de hamvraag."

Dat geld voor gezinsplanning ook echt tot een daling van het aantal geboorten zal leiden, daaraan twijfelt hij niet. "Het gemiddelde aantal kinderen per vrouw is in landen waar de regering een actief programma volgde duidelijk gedaald. Indonesie, Thailand, Korea, voorbeelden genoeg. Het is echt geen probleem waar je niets aan kunt doen."

Het is waar: wereldwijd is er al twintig jaar sprake van een aanzienlijke daling van vruchtbaarheidscijfers. In 1970 werden er nog 6 kinderen per vrouw geboren, tegenwoordig 3,5. Maar in absolute getallen betekent die daling van het percentage toch nog een flinke toename.

Van Arendonk: "Op het ogenblik maken meer dan 50 procent van de getrouwde mensen in ontwikkelingslanden gebruik van geboortebeperkende middelen, twintig jaar geleden waren dat er nul. Maar om die andere helft te bereiken, dat is een stuk moeilijker. Wij hebben berekend dat nu 300 miljoen vrouwen contraceptiva willen maar in landen wonen waar ze niet overal beschikbaar zijn. Dat betekent dat een op de vijf kinderen die geboren wordt, niet gewild is."

De basisgedachte van UNFPA is dat niemand gedwongen kan worden om minder kinderen te krijgen. Maar het is aan de andere kant een mensenrecht van iedere vrouw om zelf te kunnen beslissen hoeveel kinderen ze wil. Abortus is geen alternatief voor het fonds, in het bestuur zitten vertegenwoordigers van regeringen en velen zijn daartegen. In het mandaat van UNFPA staat dan ook duidelijk dat aan abortusprogramma's geen steun mag worden gegeven.

Dit jaar hoopt het UNFPA weer geld te krijgen van de VS. Vele conservatieve leden van het Amerikaanse Congres kijken al jaren met argwaan naar het bevolkingsprogramma van de Verenigde Naties. Clintons voorgangers Reagan en Bush zetten zelfs een stop op de financiele hulp aan UNFPA. Als reden werd opgegeven dat UNFPA in China een abortuscampagne zou leiden.

"Niets is minder waar" , reageert Van Arendonk bijna fel. "Wij leiden nooit programma's, maar adviseren nationale regeringen die zelf iets aan gezinsplanning doen. Bovendien steunen wij nooit abortuscampagnes. Maar ach, daar ging het in dit geval ook niet om. Reagan wilde de sterke rechtervleugel van de conservatieve partij tevreden stellen en wij waren een gemakkelijke prooi."

De kersverse president Clinton heeft gezegd "dat al deze onzin van Reagan afgelopen moet zijn" , vertelt Van Arendonk. Het fonds hoopt dit jaar 20 tot 40 miljoen dollar van de VS te krijgen, de totale inkomsten zouden daarmee uitkomen op 220 tot 240 miljoen dollar. Dat is, met de VS meegerekend, net zoveel als vorig jaar. Andere landen hebben echter al aangekondigd minder geld aan het fonds te zullen geven dit jaar. Reden tot optimisme over het bedwingen van de B-bom lijkt er niet.

Voor een land als India is er weinig hoop. Daar wonen tegenwoordig bijna 900 miljoen mensen en in 2025 zullen dat er 1,5 miljard zijn. Een groot gedeelte leeft nu al in bittere armoede en er is weinig reden aan te nemen dat dit over dertig jaar anders zal zijn. Alleen al om de Indiase kinderen naar school te sturen zijn er tegen die tijd honderdduizenden nieuwe schoolgebouwen nodig en nog meer leerkachten.

Om al die nieuwe Indiers werk te geven moeten er miljoenen nieuwe banen komen. Een onmogelijke opgave.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden