Bepaald niet trots op Peter R. de Vries

Burgers moeten zich niet laten inpakken door de hoge nieuwsgolven. Daarmee komt de rechtstaat in gevaar.

Uit alle hoeken en gaten van het medialandschap spoot de afgelopen dagen het nieuws over de onthulling van Peter R. de Vries omhoog. Gevolgd door commentaar bij dat nieuws. ’De Volksjury heeft gesproken’, zo kopte Trouw boven een commentaar waarin het ’zelf rechtertje’ spelen werd bekritiseerd. Matthijs van Nieuwkerk liet in ’De wereld draait door’ strafpleiter Spong aan het woord die inschatte dat juridisch gezien Peter R. de Vries gegeven zijn aanpak ongeveer dezelfde straf verdient als Joran van ’der Sloot voor het verdonkeremanen van een stoffelijk overschot.

De journalistieke kwaliteit van het recherchewerk wordt dus sterk gerelativeerd en terecht. De uitzending is meer gericht geweest op effect bij het publiek dan op een zorgvuldige waarheidsvinding. Feitelijk heeft meneer De Vries bar weinig vastgesteld. Maar ondertussen vult het programma wel een item in elke actualiteitenrubriek en onze sterreporter Kuifje mag zelfs naar Amerika. Het programma is voor SBS6 een kaskraker. Peter R. de Vries kreeg volgens eigen zeggen van John de Mol een sms’je met de tekst: „Waanzinnig. Heel erg gefeliciteerd. Mag je erg trots op zijn.”

Mogen we hier trots op zijn? Een menselijk drama wordt omgezet in een commercieel goed bruikbaar product met pakkende beelden, teksten en emotie. Zo werkt de medialogica, want zo trek je aandacht en houd je aandacht vast. Niet alleen de andere media maar ook de ouders van Natalee spelen de rol die van hen daarbij verwacht wordt. De ouders schrijven beiden bestsellers in Amerika, waarbij moeder Beth dat combineert met een uitgebreide mediacampagne. Drie jaar lang houdt zij, gebruik makend van de logica van de moderne media de aandacht vast en gericht op de oplossing van het raadsel. Dus ook in de show van Peter R. de Vries weet moeder Beth wat van haar verwacht wordt.

Succesvol, maar toch niet iets om trots op te zijn. Ik heb mij vaak geërgerd aan de bureaucratie van justitie waarbij vanwege een vormfout weer de een of andere grote boef vrijuit ging. Maar ik begrijp nu weer helemaal het nut van alle zorgvuldige regels die ons rechtsysteem kent om een proces goed en ordentelijk te laten verlopen zodat de kans op waarheidsvinding wordt gemaximaliseerd. In de media ontstaat door de haast en de druk om nieuws te moeten genereren een onoverzichtelijke brij van feit en fictie. Leugens worden waarheid en ideeën worden feiten. In die wereld is Joran van der Sloot al veroordeeld zonder enig hard bewijs en kan een onschuldige jongen in Drachten zomaar ineens belaagd worden omdat hij door het publiek voor Joran wordt aangezien.

Is dat een wereld waarin wij willen gaan leven? Volgens tv-deskundige Bert van der Veer, geciteerd in de Volkskrant van dinsdag, is dat eigenlijk helemaal geen vraag meer: „Hallo, het is 2008.” Oftewel, dit hoort er nu eenmaal bij. In 2003 betoogde de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling in een advies dat het publieke debat steeds meer wordt bepaald door de medialogica.

Moderne politici zijn meer met elkaar in debat via de media dan in het parlement. Het nog niet zo lang geleden verzuilde medialandschap dat gestuurd werd door heel andere logica’s heeft plaatsgemaakt voor een commercieel en concurrerend medialandschap dat journalisten en politici gevangen houdt in een prisoner’s dilemma: omdat iedereen eraan meedoet, kan niemand zich eraan onttrekken. De Raad wijst op het risico van haastwerk, slordigheid en de fixatie op schandalen wat met elkaar uiteindelijk kan leiden tot maatschappelijk cynisme en een verlies aan maatschappelijk vertrouwen van de burgers.

Deze risico’s zijn allemaal nog groter als bij strafvervolging en rechtspraak de medialogica gaat domineren. Het risico bestaat dat niet alleen de mediaorganisaties, maar ook daders, slachtoffers, advocaten en wellicht rechters hun rol gaan spelen in de mediahypes, zodat bij de strafvervolging en rechtspraak beeldvorming voorop komt te staan en geldelijk gewin een rol gaat spelen.

Als er één gebied is van het publieke domein waar zorgvuldigheid en waarheidsvinding dominant horen te zijn is het wel hierbij. Misschien zijn de ontwikkelingen niet helemaal te voorkomen, maar we kunnen ons er wel tegen wapenen. Het is niet erg als er een verslaggever is die zich een Kuifje waant en daarmee zijn geld wil verdienen, zolang er ook maar genoeg journalisten zijn die benadrukken dat kwaliteit en zorgvuldigheid ook bij journalisten voorop moet blijven staan.

Maar wij als burgers en volgers van het nieuws moeten ons ook wapenen. ’Empowerment van de burgers’ noemt de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling dat. We moeten ons niet zomaar laten inpakken door de nieuwsgolven van de medialogica. Daarom heb ik mij persoonlijk voorgenomen dat ik nooit meer zal klagen over de juridische bureaucratie die vormvereisten stelt boven spectaculaire ontmaskeringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden