Bent u een gewoontekiezer of een strategische kiezer?

Bent u een lijsttrekker-kiezer, een gewoontekiezer of een strategische kiezer? Beeld ANP

De een beslist pas in het stemhokje, de ander stemt al jaren zonder twijfel op dezelfde partij. De kiezer ontleed in vijf types.

1 De inhoudelijke kiezer

Actief partijprogramma's uitpluizen en standpunten vergelijken: de inhoudelijke kiezer leest zich grondig in. Bijna de helft van de Nederlandse kiezers stemt deze verkiezingen vooral inhoudelijk, bleek vorige week uit een peiling van onderzoeksbureau I&O Research. Deze stemmer let op de ideologie van een partij en of die opkomt voor mensen zoals hij. Dat laatste argument geldt vooral voor kiezers van 50Plus en de SP.

Daarbij let de inhoudelijke kiezer het meest op gezondheidszorg en 'normen en waarden', gevolgd door sociale voorzieningen en immigratie. Maar ook al gaan deze mensen ogenschijnlijk rationeel met informatie om, ook emoties zijn belangrijk, zegt Gerben van Kleef, hoogleraar sociale psychologie aan de UvA. "Dat zag je ook bij de Brexit en bij Trump. Politici die in staat zijn om emoties van kiezers aan te spreken, zijn erg effectief."

Juist daarom is een inhoudelijke voorbereiding erg belangrijk, vindt Evelien Tonkens, hoogleraar burgerschap aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. "Nu politieke partijen steeds meer op elkaar gaan lijken, is het zaak om kritisch naar hun programma's te kijken. De ideale kiezer is bovendien lid van een partij. Dan ben je meer geëngageerd burger en minder consument."

Nina Frerichs (33)
Woonplaats: Amersfoort
Beroep: eigen pr-bureau

"In de loop der jaren ben ik steeds linkser geworden, dus partijen als de PVV en VVD vallen bij voorbaat af. Vroeger stemde ik vaak op D66, totdat die partij me enorm teleurstelde met de aanbesteding van een terrein dat was beloofd aan de culturele broedplaats waar ik vrijwilliger ben. Dat heeft lokaal veel schade aangericht.

Deze verkiezingen heb ik me georiënteerd op de SP, GroenLinks en Partij voor de Dieren. Ik lees de partijprogramma's en volg het nieuws. De tv-debatten volg ik minimaal, want die zeggen niet zoveel. Politici kunnen ontzettend goed zijn, maar op tv misschien minder handig.

Met twee hoogbegaafde kinderen kijk ik goed naar onderwijs. Ook duurzaamheid en zorg vind ik belangrijke thema's. Ik heb het programma van de SP bekeken, maar hun slogan 'pak de macht' komt licht agressief op mij over. En GroenLinks vind ik met Jesse Klaver nu te popiejopie. Ik denk dat ik op Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren ga stemmen. Die partij heeft veel plannen die mij aanspreken, zoals het basisinkomen, herstel van de studiebeurs en een nationaal zorgfonds."

Nina Frerichs Beeld Bram Petraeus

2 De lijsttrekker-kiezer

Is de lijsttrekker charismatisch, welbespraakt en betrouwbaar? Bij een op de vijf kiezers geeft dat de doorslag, vooral bij GroenLinks- en VVD-stemmers.

Volgens sociaal psycholoog Van Kleef gaat het deze kiezer niet per se om de persoonlijkheid van de lijsttrekker, maar om diens vermogen om een emotionele verbintenis met de kiezer aan te gaan. "Obama deed dat fantastisch met zijn boodschap van hoop. Dat optimisme zie je ook bij Jesse Klaver. Al is die wel wat minder charismatisch."

Dat politici de laatste jaren meer van zichzelf laten zien, vindt hij goed. Zo krijgt het volk meer zicht op wat politici bezighoudt. "De kloof tussen burgers en politici is minder groot geworden. Maar die emoties moeten niet ten koste gaan van de inhoud, zoals nu bij populistische partijen gebeurt."

Hoogleraar burgerschap Evelien Tonkens vindt het wonderlijk dat de lijsttrekker bij een relatief grote groep kiezers zoveel gewicht in de schaal legt. "Het is een beetje mager om alleen te kijken naar een leuk hoofd of een fijne slogan. Het beleid wordt echt niet alleen door de leider bepaald. En dat is maar goed ook."

Amber van der Wal (29)
Woonplaats: Amsterdam
Beroep: promovendus communicatiewetenschap aan de UvA

"Ik zweef nog een klein beetje, maar ik denk dat ik op Lodewijk Asscher ga stemmen. Als Amsterdammer heeft hij bij mij een streepje voor, want ik ken hem uit zijn tijd als wethouder. Ik vind Asscher een hele integere, fatsoenlijke man die het beste met Nederland voor heeft. Mijn belangrijkste reden om op hem te stemmen is zijn manier van politiek bedrijven: verbindend en gericht op de inhoud. Diederik Samsom was meer een verlengstuk van het kabinet. Ik denk dat Asscher principiëler is.

Toen Samsom nog leider van de PvdA was en Bram van Ojik van GroenLinks, dacht ik dat GroenLinks de partij voor mij was. Maar bij de leiderschapswissel ging ik twijfelen omdat Jesse Klaver niet mijn type is: te gladjes.

Inhoudelijk ben ik het iets vaker eens met GroenLinks. Moet je dan op die paar standpunten letten of je gevoel volgen? Asscher zoekt geen schijntegenstellingen op, zoals Jesse Klaver. Daar wordt hij nu op afgerekend omdat het geen goede oneliners en tv-momentjes oplevert. Ik vind dat dat juist beloond moet worden."

Amber van der Wal Beeld Bram Petraeus

3 De strategische kiezer

Hoe kan de regering eruit komen te zien en welke partijen zorgen voor stabiliteit? De strategische kiezer gaat niet per se voor zijn favoriete partij, maar kijkt berekenend naar een mogelijke coalitie. Zo overwegen veel D66- en CDA-kiezers een stem op de VVD als de PVV hoog in de peilingen staat, om Geert Wilders uit het torentje te houden.

Daar is niets op tegen, zegt Evelien Tonkens. "Het is misschien sneu voor een kleinere partij als de achterban uiteindelijk niet op ze stemt. Maar politiek wordt gemaakt door meerderheden. Het is begrijpelijk dat kiezers de inschatting maken of een partij aan de onderhandelingstafel komt."

Toch neemt de strategische stemmer een behoorlijk risico. Zo heeft de grootste partij geen garantie om in de regering te komen. En als de VVD de PVV echt uitsluit - zoals Rutte eerder zei - dan de PVV sowieso niet.

Zelf heeft sociaal psycholoog Van Kleef zich ook weleens tot een strategische stem laten verleiden, maar daarvan had hij na afloop 'een vieze smaak in zijn mond'. "De kans is groot dat je je zand in de ogen laat strooien door de peilingen. Als je bang bent om teleurgesteld te raken, kun je beter niet strategisch stemmen."

Eva de Koning (32)
Woonplaats: Amsterdam
Beroep: accountmanager bij UNC Plus Delta

"De afgelopen jaren heb ik D66 gestemd. Dat is de partij die uit mijn stemwijzer komt en ik vind Pechtold een sympathieke vent. Ik zit niet zo diep in de politiek, maar ik heb een fijn gevoel bij hem en de partij.

Toch stem ik deze verkiezingen niet op D66, maar strategisch op de VVD. Mijn afkeer van Geert Wilders is zo groot dat ik het hem gewoon niet gun om de grootste partij te worden. Zijn idealen zorgen alleen maar voor meer haat.

Omdat de VVD en PVV in de peilingen dicht bij elkaar liggen, hoop ik nu dat de VVD de grootste wordt. Al ben ik het niet helemaal eens met hun asielzoekersbeleid. De VVD is erg streng op dat gebied. Maar ze hebben goede ideeën over de versoepeling van het arbeidsrecht, dat is belangrijk voor economische groei.

Rutte vind ik wel een fijne vent. Hij mag van mij nog wel een keer premier worden. Maar ik ga niet op hem stemmen, ik stem altijd op een vrouw. Nu ga ik voor Hennis. Waarom? Ik vind haar gewoon leuk."

Eva de Koning Beeld Bram Petraeus

4 De gewoontekiezer

Sinds de ontzuiling is het aantal 'gewoontestemmers' een stuk kleiner geworden, maar nog steeds stemt ruim een op de tien Nederlanders bijna altijd op dezelfde partij. Ruim een kwart van de VVD- en PvdA-stemmers kiest voor die partijen uit gewoonte.

Die neiging is niet zo vreemd, vindt Evelien Tonkens, want verkiezingen gaan deels over identiteit en wie je vindt dat je bent. "Traditioneel had je groepen die bij bepaalde partijen hoorden. Dat zie je nog steeds een beetje. Veel ondernemers vinden dat ze bij de VVD horen, boeren bij het CDA, milieufreaks bij GroenLinks."

Partijen spelen daar zelf bewust op in door zich te richten op bepaalde groepen, zegt Tonkens. "De SP vertegenwoordigt bijvoorbeeld zorgwerkers en armen. Dat die groepen daarom op ze stemmen is niet verkeerd. Het zou alleen een probleem zijn als zulke kiezers kritiekloos volgen wat hun partij zegt, maar ik zie niet in waarom ze dat zouden doen."

Ook sociaal psycholoog Van Kleef heeft begrip voor de gewoontestemmer. "Het kan een vuistregel zijn die redelijk goed werkt, zeker bij grote partijen. Die veranderen niet zo vreselijk veel. Dit is een veilige strategie als je je inhoudelijk in een partij kunt vinden."

Hans Beverloo (22)
Woonplaats: Ridderkerk
Beroep: docent maatschappijleer

"De SGP komt als enige op voor het leven. Daarom is het de enige partij waarop ik wil stemmen. Als christen voel ik me door hen het best vertegenwoordigd in het parlement. Ze komen op voor de vrijheid van onderwijs en voor medisch-ethische onderwerpen als abortus en euthanasie.

Ik ben in 2013 lid geworden van de SGP jongeren, een heel energieke club waarin we samen met andere leeftijdsgenoten nadenken over politieke onderwerpen. Ik heb niet superveel tijd, maar de tijd die ik over heb probeer ik in de partij te steken. Ik zit in een commissie onderwijs, we hebben onlangs een manifest overhandigd aan staatssecretaris Sander Dekker waarin we pleiten voor meer ruimte voor docenten. Als docent op een reformatorische school vind ik dat heel belangrijk.

Uit interesse doe ik wel een stemwijzer, maar ik kom altijd uit bij de SGP, ook al ben het ik het niet op alle punten met ze eens. Duurzaamheid vind ik best wel belangrijk, maar het is geen topprioriteit van de SGP. Dat probeer ik dan maar van binnenuit op de kaart te zetten. Later wil ik misschien wel de gemeenteraad in."

Hans Beverloo Beeld Bram Petraeus

5 De stemhulp-kiezer

Tien procent van de kiezers vaart op het advies van een online kieswijzer: het Kieskompas van Trouw, de Stemwijzer of bijvoorbeeld de Jongerenkieswijzer of de privacybarometer. Wie zich afvraagt in hoeverre politici hun woorden omzetten in daden, kan terecht bij stemmentracker.nl. Die laat zien hoe politieke partijen tijdens de afgelopen regeringsperiode in de Tweede Kamer hebben gestemd.

Een stemwijzer doen is beter dan niets, maar ook 'armoedig', vindt hoogleraar burgerschap Evelien Tonkens. "Politiek is meer dan losse stellingen."

Een ander nadeel is volgens Bregje Holleman, die onderzoek deed naar taalgebruik in stemwijzers, dat de formulering van de stellingen sturend kan zijn. "Er is bijvoorbeeld een stelling waarin staat dat de aftrek van hypotheekrente niet verder moet worden 'aangetast'. Dat is natuurlijk sturend, en had zonder problemen met 'aangepast' kunnen worden geformuleerd."

Anderzijds geven stemwijzers op een speelse manier overzicht van standpunten in een bepaalde verkiezing, en dat heeft volgens Holleman een 'mobiliserend effect'. "Stemwijzers geven mensen het gevoel dat ze daarna meer weten over de verkiezingen, en dat motiveert om te gaan stemmen en meer informatie te gaan zoeken. Probleem is wel dat gebruikers het advies nog te vaak als een eindpunt zien, in plaats van als een beginpunt voor verdere vergelijking en uitzoekwerk."

Naam: Siska Pater (21)
Woonplaats: Nijkerk
Student journalistiek

"Het is de eerste keer dat ik mag stemmen. Dat vind ik best spannend. Ik heb niet genoeg tijd om alle verkiezingsprogramma's door te spitten, die zijn soms meer dan vijftig pagina's. Daarom heb ik alleen de Stemwijzer gedaan.

Ik zit aan de links progressieve kant en twijfelde tussen de SP, D66 en misschien de PvdA. Maar met de Stemwijzer kwam ik bij de Vrijzinnige Partij uit, dat verraste me wel. Die partij kende ik nog niet, het is een nieuwe partij. Maar de Vrijzinnige Partij wil interessante dingen, zoals de wietteelt legaliseren en de studiefinanciering terug. Dat vind ik als student wel belangrijk.

De Stemwijzer heeft duidelijke vragen, maar de antwoorden zijn beperkt. Je kunt het alleen met stellingen eens of oneens zijn, of geen mening hebben. Een ander nadeel vind ik dat niet alles erin zit. Ik heb niets gezien over euthanasie.

Even twijfelde ik tussen D66 en de Vrijzinnige Partij, maar ik ga toch op de Vrijzinnige Partij stemmen. Een klasgenoot had de lijsttrekker geïnterviewd en daar had hij goeie verhalen over. En ik vind het leuk om een nieuwe partij de ruimte te geven."

Siska Pater Beeld Bram Petraeus
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden