BENNEBROEKERBOS: MORIELJES EN HALSKRAAGANEMONEN

Een veld van knikkende vogelmelk, stralend in de lentezon. Honderden trossen leliebloemen, groenig wit en wat doorschijnend, waardoor ze aan kaarsvet doen denken. Wellicht staan ze er al een eeuw of meer. Oorspronkelijk afkomstig ergens uit Zuid-Europa groeit de knikkende vogelmelk al meer dan tweehonderd jaar in ons land op plaatsen, die door de mens gecreeerd zijn.

Nu wordt het bos voornamelijk aan zich zelf overgelaten. Veel paden zijn met gras en mos begroeid en dode bomen blijven staan of liggen. Vuurzwammen groeien op de staande stammen en in een later stadium van afbraak de korsthoutskoolzwam. Die korsthoutskoolzwam ziet er inderdaad uit als een brosse korst van verkoold hout, die grote stukken van de stam kan bedekken.

Een bos als dit, met een grote variatie aan bomen, een nogal dichte ondergroei en veel dood hout, herbergt doorgaans een rijke broedvogelwereld. Een kolonie van blauwe reigers heeft blijkbaar oude historische rechten: een deel van het Bennebroekerbos heet op topografische kaarten 't Reigerbosch. Behalve merels en zanglijsters broeden er grote lijsters. Het dode hout vol houtinsekten trekt spechten aan. In de vroege morgen knerpt de roffel van de grote bonte specht tussen de bomen. De wielewaal, net terug uit Kameroen, Kenia of Ethiopie, roept zijn melodieuze "didudlio" uit de boomkruinen.

De exotisch goudgeel met fluwelig zwart gekleurde zanger is tussen het prille groen hoog in de bomen vrijwel niet te ontdekken. Dat is ook moeilijk met de boomklever, die uit de top van een oude eik zijn kwajongensachtige fluiten laat horen. In de al in dicht groen gehulde meidoorns zingt de zwartkop zijn heldere klokjeshymne. Verscheidene tjiftjaffen roepen voortdurend hun naam.

Er groeien hier twintig soorten stinzenplanten. Sneeuwklokjes en krokussen zijn al een tijdje uitgebloeid. Nu is het de tijd van de wilde hyacint, die op veel plaatsen zijn hemelsblauwe belletjes toont. Je ziet deze plant op alle landgoederen om Haarlem, net als de vingerhelmbloem, die ook hier niet ontbreekt.

Echt bijzonder is de halskraaganemoon, een gevulde vorm van de bosanemoon, die in groepjes op de oever van een gebogen vijver groeit en een heel eind verder de bosbodem tussen de andere bosplanten wit kleurt. Die plek lijkt een oude tuin. Er groeien aalbesstruiken en een enkele kruisbes en tussen de anemonen plukken we bieslook om ons meegebrachte brood met kaas te kruiden. De halskraaganemoon staat in volle bloei, als de meeste bloemblaadjes van de gewone bosanemoon zijn uitgevallen. Het is een echte stinzenplant. Doordat meeldraden en stampers veranderd zijn in bloemblaadjes, kan de plant zich niet door middel van zaad voortplanten. Alle planten zijn dus afkomstig van stukjes wortelstok van het eerste geplante exemplaar. Omdat die wortelstok door de bodem kruipt en zich tot in het oneindige kan vertakken, kan de halskraaganemoon zich handhaven tussen alle grove planten die hier in het bos groeien.

Door het instuiven van mest uit het omliggende bouwland groeit veel ruigte in het bos. Vele vierkante meters zijn bedekt met grote brandnetel of met zevenblad. Fluitekruid bloeit heel vrolijk tussen de bomen en vooral op open plekken, waar ook de gewone bereklauw opkomt. Vooral aan de randen van het bos is het braamstruweel soms ondoordringbaar.

Min of meer bij toeval vinden we aan de rand van het smalle bospad tussen brandnetels, bereklauw en hondsdraf een van de meest bijzondere lentepaddestoelen: de eetbare morielje. De lichtbruine hoed ziet er uit als een onregelmatige honingraat en staat op een goorwitte, holle steel. Het oppervlak van de hoed is overtrokken met het kiemvlies waarin de sporen worden gevormd. Morieljes behoren tot de lekkerste paddestoelen, maar we hebben ze laten staan, want het waren er bij lange na niet genoeg voor een maaltje.

Twee baltsende citroenvlinders wieken door het bos. De gele vlinder is het mannetje, de bijna witte het vrouwtje. Ze vliegen bij tijd en wijle achteruit, wat een heel merkwaardig gezicht is.

Op een zonnige vijveroever heeft de gewone zegge zwarte vossestaartjes, de uitgroeiende aren, die er binnenkort uit zullen zien als gele lampepoetsers door de rijpe meeldraden. Een dichte oeverbegroeiing van wolfspoot duidt op een te grote voedselrijkdom van het water. De wolfspoot bloeit in de zomer met kleine witte lipbloemen, maar is nu goed te herkennen aan de spits eironde, scherp gezaagde bladeren. Waar de invloed van de overbemesting van de omgeving wat minder is, groeien veel smalle stekelvarens in het bos. De kleine maagdepalm komt in het wild voor in de bossen van de Achterhoek en Noord- Limburg. Hij is daar wettelijk beschermd. Hij is tevens een algemeen gebruikte tuinplant, die wordt toegepast als bodembedekker in schaduwtuinen. In het Bennebroekerbos komt hij veel voor als stinzenplant. Hij staat nu in volle bloei, met diepblauwe vijftallige bloemen, waarvan de kroonslippen schuin afgesneden lijken. Het voorjaarshelmkruid, het lelietje-van-dalen en de duinsalomonszegel gelden wel als stinzenplanten, maar ze horen alle drie in de streek rond Haarlem thuis. Ze bloeien wat later in mei, maar bij het lelietje en de salomonszegel zijn de bloemknoppen te zien. Van het vingerhoedskruid staan rozetten op open plekken in het bos en langs de paden.

Op een zandig pad vallen gaatjes op met een cirkel van geelwit zand eromheen. Als je even wacht, zie je van wie die gaatjes zijn. Als in de zon gloeiende vonken komen vosbijtjes aangevlogen. Door hun oranje pels behoren de vosbijtjes tot de best herkenbare wilde bijen. Je kunt vlak bij de kolonie gaan zitten en kijken, want de bijtjes trekken zich nauwelijks iets van mensen aan, als ze met wat geel stuifmeel aan de achterste poten hun nestjes in kruipen.

NATUUR DEZE WEEK

De eiken bloeien met slappe groene meeldraadkatjes tussen het ontluikende blad. Soms zitten tussen de bloemen waterachtige, doorschijnende besgalletjes van galwespen. - In deze week zijn de meidoorns in bloei gekomen. Het mooist te zien in de duinen. - Steeds meer fluitekruid siert de wegbermen met het romige wit van zijn bloeischermen. Op dezelfde plekken vinden we de smeerwortel, die klokvormige roodpaarse tot geelwitte bloemen opent aan een opgerolde bloeistengel. - De bruine elzevlieg is een grof gebouwd, donkerbruin insekt, dat leeft aan de waterkant. Het legt de eieren in een zwartbruin plakkaat bijeen op brede bladeren van oeverplanten zoals gele lis. - Dagvlinders van dit moment zijn vooral kool- en knollewitje, klein geaderd witje, citroenvlinder, boomblauwtje en dagpauwoog. - De gierzwaluwen kwamen op 22 april terug uit tropisch Afrika. Plotseling waren ze weer boven de stad, de zwarte vogels met het vliegbeeld in de vorm van een anker, krijsend en elkaar wild achtervolgend door de straten. - Wielewaal en koekoek verschijnen tegelijk met de zwarte krijsers. Op sommige plaatsen kwam de koekoek uitzonderlijk vroeg terug, al half april. - Nu zingt de nachtegaal het drukst, 's nachts en overdag. Het best is hij in de avond te horen, als de drukke rietzangers, kleine karekieten, vinken, mezen, winterkoningen, zwartkoppen, tjiftjaffen en fitissen zwijgen. - Spotvogel, grauwe vliegenvanger en bosrietzanger behoren tot de zangers die het laatst terugkeren in het land. De bosrietzanger houdt zich het liefst op in overhoekjes met vlieren en brandnetels. Hij zingt graag midden in de nacht. - De eerste wilde eendemoeders zwemmen met kuikens rond. Veel jonge eendjes vallen ten offer aan snoeken, reigers en ratten. - De zadelzwam is een bruine, beschubde paddestoel die met een zijdelingse steel uit wilgen en populieren groeit. Vooral nu te vinden.

EN VERDER

Vandaag begint een IVN-wandeling in de Carnisse Grienden om 13.30 uur op de parkeerplaats tegenover het gemaal Breeman aan de Achterzeedijk te Barendrecht. - Morgen houdt het IVN Amstelveen een rondleiding om de Poel, om 14 uur van de St Urbanuskerk in Bovenkerk. - Morgen is in en om de IVN- gebouwtjes in het Amsterdamse Amstelpark een themamiddag over vogels met videofilms, activiteiten voor kinderen en rondleidingen om 13, 14 en 15 uur. - Op 5 mei kan men avondwandelen tot 22 uur in de botanische tuin Fort Hoofddijk, Budapestlaan 17, De Uithof in Utrecht, en wordt om 19 uur een rondleiding langs bloeiende bomen en struiken gegeven in het Von Gimborn Arboretum in Doorn, Vossensteinsesteeg 8. - Donderdag 6 mei wordt het wijkpark De Twee Heuvels in IJsselmonde met IVN-gidsen bekeken, om 10 uur van het zwembad aan de Dwarsdijk, en kan men wandelen in de Rhoonse Grienden, om 19 uur van de meest linkse parkeerplaats bij Jachthaven Rhoon. - Het Milieu Educatie Centrum Eindhoven aan de Genneperweg 145 laat tot en met 27 juni allerlei aspecten van de bodem zien in de tentoonstelling 'Bodem, grond van ons bestaan': gesteldheid, samenstelling, gebruik, variatie in de aardlagen en aan het bodemoppervlak, de relatie tussen bodem, planten en dieren en de gevolgen van gewasbescherming, overbemesting en ontwatering. Open van maandag tot vrijdag van 13.30 tot 17 en op zondag van 14 tot 17 uur. - Wel eens zin om zo groot als een insekt door een weide te lopen? Tot en met 30 september kan dat in het Amsterdamse Bos, waar in een enorme tent een weidelandschap is gecreeerd met bloemen en insekten op een schaal 100:1. Een paardebloem bijvoorbeeld meet wel twaalf meter. Op het sportveld bij de ingang aan de Kalfjeslaan, elke dag open van 10 tot 21 uur. Toegang tot het evenement bedraagt F 7,-, kinderen halve prijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden