Benedictus wil zich nu liefdevolle herder tonen

Paus Benedictus XVI gaat in zijn eerste encycliek terug naar de basis van het christendom: de liefde. Het document verrast vooral omdat het geen controversiële thema's aanroert.

door Marc van Dijk

De langverwachte encycliek 'Deus Caritas Est' (God is liefde) prijst de positieve kanten van erotische liefde en menselijke verlangens (Eros), zolang die beleefd worden binnen de context van de grotere goddelijke liefde en de naastenliefde zoals Jezus die onderwees (Agape).

De inhoud van een pauselijke rondzendbrief als deze vraagt om gehoorzaamheid van alle gelovigen. Alleen pauselijke uitspraken 'ex cathedra' hebben meer gezag dan een encycliek (zie inzet). Er valt dan ook een zekere opluchting te bespeuren in de eerste reacties van gelovigen én deskundigen; de tekst had niet veel milder gekund. Peter Nissen, kerkhistoricus aan de Radboud Universiteit: “Met deze brief maakt de paus zeker geen nieuwe vijanden.“

Omdat het document eigenlijk al begin december zou verschijnen - het bleek niet eenvoudig het taaie theologen-Duits van Benedictus in Latijn om te zetten - werd de druk om vooraf iets van de inhoud prijs te geven steeds hoger. Afgelopen maandag stond in Rome een symposium gepland, waar de encycliek bediscussieerd zou worden. Om de sprekers niet met lege handen te laten staan gaf de paus vorige week al veel prijs over onderwerp en beweegredenen - hoogst ongebruikelijk. Het hoge, vaak te makkelijk gebezigde begrip liefde diende volgens hem nodig gezuiverd te worden.

De menselijke liefde, inclusief de seksualiteit, komt volgens de paus alleen zuiver tot uitdrukking in het monogame en onverbrekelijke huwelijk tussen man en vrouw, dat de liefde van God voor de mens weerspiegelt. Maar ook naastenliefde is onontbeerlijk. “Liefde betonen aan hen die nood lijden, is onderdeel van de essentie van de kerk“, schrijft de paus.

In het tweede deel van de encycliek gaat Benedictus in op de liefde die de kerk in de maatschappij betracht - de werken van barmhartigheid. Deze diaconale activiteiten acht hij van het hoogste belang. Maar de kerk mag volgens de paus geen onderdeel worden van de politieke strijd in de samenleving. “Een rechtvaardige samenleving moet de verrichting van de politiek zijn, niet van de kerk“, schrijft hij.

Ex-jezuïet Peter Raedts, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Radboud Universiteit te Nijmegen, ziet de tekst als een goed geformuleerde, klassieke samenvatting van de rooms-katholieke leer. De tekst bevat één element dat hem bijzonder opvalt: de nadruk op de relatie tussen het Oude en het Nieuwe Testament. “Voortdurend wil de paus laten zien dat die twee delen in wezen één zijn, en niet met elkaar in tegenspraak“, zegt Raedts.

In de rk traditie heetten de joden en hun boeken vaak 'wettisch' te zijn, terwijl het christendom werd gepresenteerd als het geloof van de liefde. Benedictus wil volgens Raedts laten zien dat die zienswijze 'volstrekt onzinnig' is. Raedts: “Er klinkt nog wel een echo van die oude visie in zijn tekst door, hij zegt bijvoorbeeld dat het Nieuwe Testament het Oude 'verdiept'. Maar de paus stelt ook dat er geen nieuwe ideeën in het Nieuwe Testament staan, integendeel: Jezus Christus is de belichaming van de ideeën uit het Oude Testament. Daarbij doelt hij op het geloof in de ene God, en op het idee dat God liefde is. Een God die zijn handen naar ons uitstrekt, in plaats van een 'onbewogen beweger'.“

De voortdurende nadruk op de eenheid van de beide testamenten is volgens Raedts een teken dat Benedictus XVI groot belang hecht aan de relatie met het jodendom - hoewel de joden nergens expliciet genoemd worden.

Ook priester en publicist Antoine Bodar werd getroffen door dit aspect. Bodar leest dit als een 'hommage aan het Oude Testament'. Bodar: “Deze paus lijkt zich als geen ander te realiseren dat het Nieuwe Testament niet zonder het Oude kan - hoewel ik dit ook zie als een voortzetting van de lijn die de vorige paus inzette. Maar Benedictus XVI legde al vóór zijn inauguratie contact met de joden.“

Als je hierbij een aantal uitspraken van het afgelopen jaar en zijn reisschema optelt - in de zomer bezocht de paus een synagoge in Keulen, dit jaar staan Israël en Auschwitz op het programma - kun je er moeilijk omheen: de relatie met het jodendom wordt ook voor deze paus een kernthema.

Als een rechtgeaard geleerde refereert Benedictus in zijn encycliek niet alleen aan bijbelse en kerkelijke bronnen, maar ook aan 'heidense' filosofen als Descartes en Nietzsche. Lodi Nauta, filosoof aan de Rijksuniversiteit Groningen, is verrast dat de paus erkent dat bepaalde bijbelse ideeën ook in niet-christelijke culturen voorkwamen: “Hij schrijft bijvoorbeeld dat de bijbelse schepping van de mens overeenkomsten vertoont met Plato's mythe in het 'Symposium'. Vreemd dat hij niet Plato's scheppingsmythe in de 'Timaeus' noemt. Die mythe werd door de eeuwen heen als parallel met het christelijke scheppingsverhaal beschouwd. Maar vermoedelijk past dat verhaal minder goed bij zijn boodschap dat het monogame huwelijk tussen man en vrouw een intrinsieke, natuurlijke eigenschap van de mens is.“ Overigens brengt de paus die boodschap op een intelligente manier, vindt Nauta: “In mooie formuleringen wordt een normatieve stellingname gebracht als een natuurgegeven.“

Peter Raedts is net als Peter Nissen opgetogen over de milde toon van het document. Werden de geschriften van de vorige paus gekenmerkt door een aanhoudende stroom van ge- en verboden, in 'Deus Caritas Est' is vrijwel nergens een veroordelend toontje te horen. Het enige waar de paus zich echt afkeurend over uitlaat, is het gebruik van geweld in naam van God.

Dat de man, die als hoofd van de congregatie voor de geloofsleer ruim twee decennia borg stond voor de strengheid van de vorige paus, nu zo'n liefdevolle toon aanslaat, wekt zeker verbazing. Antoine Bodar: “ Hij heeft nu een andere opdracht. Wellicht vond de paus het niet onprettig om eerst met deze encycliek te komen om zijn imago van 'pantserkardinaal' te verherderlijken.“

Raedts: “Voor mij is het voorlopig een raadsel. Ik schrok me rot toen deze man gekozen werd.“ Zo bezien is deze eerste encycliek een opluchting. Maar, voegt hij eraan toe: “Ik blijf op mijn hoede.“

Ook Peter Nissen hoopt 'dat ons na dit zoete voorgerecht geen zuur hoofdgerecht te wachten staat'.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden