Interview

Ben Rhodes, de rechterhand van Obama: 'Hij is heel rustig onder Trump'

Ben Rhodes, ook wel het tweede brein van Obama genoemd.Beeld Patrick Post

Ben Rhodes, de rechterhand van Barack Obama, heeft een boek geschreven over zijn jaren met de voormalige Amerikaanse president. In Amsterdam gaf hij gisteravond een toelichting op het boek.

Voor even leeft hij nu weer het leven dat hij jarenlang leefde: vliegtuig in vliegtuig uit, van het ene evenement naar het andere. Acht jaar lang deed Ben Rhodes dat in het kielzog van Barack Obama, eerst als speechschrijver over buitenlands beleid en later als onderdirecteur nationale veiligheid. Hij zat zo dicht bij de eerste zwarte president van de Verenigde Staten dat hij zich soms bijna zoiets voelde als Obama's tweede brein. Nu schreef hij een boek over die jaren: vijfhonderd pagina's vol dilemma's, beslissingen, inkijkjes in het leven van een president en diens entourage: 'Mijn jaren met Obama', werd de Nederlandse versie genoemd.

De Nederlandse vertaling van het boek is de eerste in een lange reeks vertalingen: een Duitse versie is op dit moment in de maak, Italië zal volgen. Rhodes reist de vertalingen achterna voor interviews en optredens. Thuis werkt hij zij aan zij met de man die hij nog altijd 'de president' noemt, al weet hij heel goed dat die functie nu wordt bekleed door een heel andere man.

Een van de dingen die hem het meest zal bijblijven, is het einde. Het moment waarop Barack Obama omkeek naar het politieke toneel dat hij verliet en zich hardop afvroeg: 'misschien zijn we te ver gegaan. Misschien willen de mensen gewoon weer bij hun eigen groep horen'.

Kalme aard

"Progressieve mensen nemen vaak gewoon maar aan dat de wereld zich in een bepaalde richting beweegt", legt Rhodes die opmerking in zijn hotel in Amsterdam uit. "Dat maatschappijen zich als vanzelf bewegen naar meer inclusieve samenlevingen. Dat dat onvermijdelijk is, is een verkeerde aanname. Er zal altijd een terugslag zijn. Nou ja, dat hebben we ook wel gemerkt toen Trump verkozen werd."

"Op het moment dat hij zich afvroeg of we misschien te ver waren gegaan, vroeg Obama zich ook hardop af of hij zijn tijd niet te ver vooruit was. Of de samenleving wel klaar was voor een man als hij, een zwarte man, op dat moment. Wij, in zijn entourage, hadden allemaal het gevoel dat hij de representant was van een toekomstig Amerika. Maar het beleid dat wij uitstippelden heeft een enorme terugslag veroorzaakt."

Zelf is Obama er niet al te verdrietig om, weet Rhodes. "Hij is een bijzonder sereen mens", zegt Rhodes. "Hij weet dat de geschiedenis nooit in een rechte lijn verloopt, maar zigt en zagt. Hij beschouwt de geschiedenis nu op de langere termijn. Bovendien is zijn houding: ik kan er op dit moment toch niets aan doen. Dus waar wij, de mensen uit zijn gevolg, ons allemaal ontzettend druk maken over de manier waarop Trump omgaat met de dingen die Obama achterliet, is hij er juist heel rustig onder. Hij neemt het een stuk minder zwaar op."

Rhodes beschrijft in zijn boek een moment waarop hij met Obama op Hawaï was. Ze gingen zwemmen. "Zie je die boom daar?", wees Obama hem op een bepaald moment. "Toen mijn moeder zwanger was van mij, ging ze daar iedere dag even zitten om rustig over de zee uit te kijken. Ik ben ervan overtuigd dat ik daaraan mijn kalme aard te danken heb."

Veel te verdragen

De jaren waarin Rhodes met Obama werkte, zag hij de wereld veranderen. De hoop op vooruitgang die er nog was toen hij campagne voerde om Obama tot presidentskandidaat verkozen te laten worden, heeft tien jaar later plaatsgemaakt voor angst.

"Toen we begonnen, was de wereld meer samenhangend dan nu. Voor een deel was dat veroorzaakt door het moment: er was een diepe economische crisis. Die was zó ernstig, dat de wereldleiders gedwongen waren om samen te werken. Het was 2009. Wat we nu meemaken is volgens mij voor een groot deel toen veroorzaakt. De onzekerheid die mensen toen voelden, heeft zich uitbetaald in de hedendaagse politiek. Als mensen zich onzeker voelen, vallen ze terug op hun eigen identiteit, op hun eigen groep."

Het knagende gevoel dat die opmerking van Obama opriep: 'wat als we het mis hadden?' vormt de basis van het boek van Rhodes. Alle jaren waarin hij op een paar uur slaap per nacht door de wereld reisde, speeches schrijvend, akkoorden voorbereidend 'had ik altijd het gevoel dat ik deel uitmaakte van iets wat op een ongrijpbare manier goed was', schrijft hij. Hij moest er veel voor verdragen.

Hij beschrijft in zijn boek hoe hij gewend raakte aan vergaderingen met wereldleiders, hoe hij zich thuis begon te voelen in het presidentiële vliegtuig, hoe hij altijd wel ergens midden in de nacht werd gebeld om op de hoogte te worden gebracht van de een of andere crisis. Hij schrijft: "Dan was er ergens een natuurramp, een couppoging,een autobom in Afghanistan, een Nigeriaan die in een vliegtuig explosieven in zijn onderbroek probeerde aan te steken."

Soms had zijn vrouw zó genoeg van zijn eeuwige getelefoneer, dat hij stiekem in de inloopkast met de president moest bellen. Vaak moest hij midden in een familiebijeenkomst zijn boeltje pakken, heel vaak kon hij zijn naasten niets vertellen.

Toen de Amerikanen op het punt stonden om Osama Bin Laden te pakken, ging Rhodes joggen met zijn broer, die hoofdredacteur is van een belangrijk nieuwsstation. "Ik wist dat mijn broer over een paar uur het belangrijkste nieuws van het jaar zou horen", schrijft hij, "Maar ik zei niets."

Persoonlijke aanvallen

Het waren lastige momenten, maar ze vielen in het niets bij de persoonlijke aanvallen die hij te verduren kreeg.

"Ik raakte gewend aan algemene aanvallen van de Republikeinen", schrijft hij. Maar op een bepaald moment werden die sterker. "Er werden grenzen overschreden. Het was geen politiek meer, maar ziekelijk cynisme." Hij observeerde: "We zaten middenin een nieuwe, gemenere werkelijkheid."

"Halverwege, na Obama's eerste termijn, werd ik een doelwit", vertelt hij in Amsterdam. "Het was alsof ze gewoon hadden besloten: 'die vent is de slechterik'. Alles wat ik zei, werd gepareerd met het verhaal dat ik op mijn 24ste ooit een master in fictie schrijven had gehaald. Ik zou dus alles hebben verzonnen. Het merkwaardige was: het maakte niet uit wat het punt was. Soms werd ik ervan beschuldigd om iets te willen verdoezelen, terwijl ik later juist het omgekeerde zou hebben gewild. Overal vandaan kwamen de wildste samenzweringstheorieën."

Ontzettend boos

"Op de meeste dagen kreeg ik enkele tientallen berichten op Twitter. Maar soms waren er dagen waarop er opeens duizenden kwamen. Ze waren ontzettend boos om iets, en dat iets veranderde steeds. Ik was soms onderdeel van een Joodse samenzwering, dan weer maakte ik deel uit van de moslimbroederschap. Wat hetzelfde bleef, was de bron: die mensen die zich zo kwaad maakten, waren afkomstig uit een nieuw soort ecosysteem op sociale media, waarin tienduizenden mensen elkaar van alles wijsmaken."

Dát, weet hij, is de voedingsbodem van waaruit Trump later verkozen werd. Het was ook de voedingsbodem die de Russen gebruikten om twijfel te zaaien. "Dat zag je ook toen dat vliegtuig werd neergehaald, de MH17. Het was al vanaf het eerste moment duidelijk dat de raket die het neerhaalde, afkomstig was uit door Russen gecontroleerd gebied. Maar meteen kwamen er allerlei verhalen. Dat de Oekraïners het gedaan hadden, dat de raket ergens anders vandaan kwam. Je zag meteen dat ze een enorm volume aan nepnieuws creëerden. Het doel was om verwarring te zaaien, en dat lukte. Ze deden het ook met de Amerikaanse verkiezingen. Ze hoefden niet veel meer te doen dan de al bestaande samenzweringstheoriën van rechts te vergroten."

Rhodes schrijft hoe hij erover sprak met zijn president. "Ze hebben onze zwakke plek gevonden", zei Obama. "De polarisatie was er al. Ze hoefden het alleen groter te maken. En wij waren nagenoeg weerloos."

Het heeft Rhodes aan het denken gezet. Dezer dagen besteedt hij een flink deel van zijn tijd aan het adviseren van de Democratische partij over de vraag hoe ze het beste op Trump kunnen reageren. Niet boos worden om iedere tweet, is zijn devies. Je eigen lijn blijven volgen. Blijven vertellen hoe het wél zit.

"Jullie premier deed het goed", zegt hij. "Je moet nee tegen hem zeggen. Iedereen heeft een andere benadering geprobeerd. Macron probeerde hem bijna letterlijk dood te knuffelen, Trudeau probeerde ook een soort vleierij. Maar het lijkt erop neer te komen dat Trump daadwerkelijk gelooft in wat hij zegt - dat hij écht tegen allerlei internationale afspraken is. Ik denk dat Europese leiders zich moeten gaan realiseren dat ze, in ieder geval voor de komende twee jaar, even zonder de Amerikaanse steun moeten voortgaan met de aanpak van bijvoorbeeld het klimaatprobleem."

Mijn jaren met Obama. Achter de schermen van het presidentschap. Ben Rhodes, De Bezige Bij, 24,99 euro.

Lees ook:
Wat zijn de verschillen tussen Obama en Trump, als je hun toespraken beluistert?

Barack Obama was in 2017 de meest bewonderde man in de VS – en wint het van Donald Trump. Wat zijn de verschillen tussen Obama en Trump, als je naar hun toespraken luistert?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden