Ben je boos?  Praat erover in de klas

Leerkracht Rosanne Bos besteedt aandacht aan de emoties van de kinderen in haar klas op basisschool De Tweemaster in Naarden.Beeld Bram Petraeus

Kinderen die sociaal emotioneel leren, presteren beter en pesten niet. Dat zien gedragsdeskundigen en psychologen in binnen- en buitenland.

In groep drie van basisschool De Tweemaster in Naarden hangen gezichtjes aan de muur. Het ene lacht, het andere kijkt sip, weer een ander kijkt boos. Leerkracht Rosanne Bos bespreekt met de vijf- en zesjarigen in haar klas emoties: hoe voel je je vandaag? Daan vertelt dat hij vrolijk is en dat kan de rest zich goed voorstellen, want hij is vandaag jarig. Lotte voelt zich een beetje verdrietig, omdat het gips om haar gebroken arm er nog niet af mocht.

In de klas van juf Rosanne wordt gewerkt met het lesprogramma 'Kwink', een programma voor sociaal emotioneel leren. "De kinderen leren niet alleen dat er namen zijn voor gevoelens, maar ook dat die gevoelens invloed hebben op hoe je de dingen ziet", licht ze toe. "Dat het soms moeilijk is om rustig na te denken over een som als je boos bent, bijvoorbeeld. En ook dat die gevoelens weer kunnen veranderen."

'Doorgeslagen'
Op De Tweemaster wordt vanaf groep één geleerd om met je eigen emoties en die van anderen om te gaan. Hoe ouder kinderen worden, hoe meer ze gaan begrijpen van de redenen van hun eigen gevoel en gedrag, en dat van een ander. Juf Rosanne Bos, tevens orthopedagoog, is blij dat ze in haar lessen structureel aandacht aan deze vaardigheden kan geven.

Gedragsdeskundige Kees van Overveld, wiens expertise bij de ontwikkeling van 'Kwink' gebruikt werd, merkt in zijn werk aan het Seminarium voor Orthopedagogiek dat de roep om ruimte voor deze vaardigheden steeds luider wordt. Hij spreekt meer en meer leerkrachten die vinden dat we een beetje zijn doorgeslagen met de nadruk op al dat rekenen, lezen en toetsen. Dat school ook een plek moet zijn waar je fundamentele levensvaardigheden leert, zoals zelfmotivatie, omgaan met je eigen emoties en die van een ander, empathie en de kunst om te luisteren. 'Goede communicatieve vaardigheden' en 'goed kunnen samenwerken' zijn tenslotte vereisten in vrijwel elke vacature.

De leerkrachten die meer lestijd willen besteden aan deze zogenaamde zachte vaardigheden, worden gesteund door een groeiende hoeveelheid wetenschappelijke publicaties. In één van die publicaties werden 317 onderzoeken met in totaal ruim 324.303 deelnemende leerlingen geanalyseerd.

"Daarin werden de gegevens van twee typen scholen vergeleken", licht Van Overveld toe. "Scholen die wel een programma voor sociaal emotioneel leren hanteerden tijdens schooltijd, en scholen die dat niet deden. De resultaten zijn verbluffend." Alles lukt beter op scholen waar structureel aandacht is voor sociaal emotioneel leren. De kinderen op deze scholen hebben minder gedragsproblemen, meer plezier op school en minder emotionele problemen. De sfeer is beter en er wordt minder gepest. Bovendien, en daar waren de onderzoekers niet eens op uit, gaan ook de cognitieve prestaties nog eens aanzienlijk vooruit: leren rekenen en lezen lukt beter als je goed in je vel zit.

Zelfsturing
"Het is dus eigenlijk wonderlijk dat het nog steeds geen vanzelfsprekend onderdeel van het curriculum is", vindt ook psychologe Carolien Gravesteijn. In samenwerking met psycholoog René Diekstra ontwikkelde zij het programma 'Levensvaardigheden' voor het voortgezet onderwijs, waar zij ook haar promotieonderzoek aan wijdde.

"Al deze programma's leren kinderen beter met elkaar om te gaan, maar ook met zichzelf. Hun vermogen tot zelfsturing groeit: het gevoel zelf iets te kunnen doen aan lastige situaties. Dat is een belangrijke vaardigheid voor de rest van je leven. Bij mensen die depressief zijn en geen uitweg meer zien, ontbreekt die zelfsturing vaak voor een belangrijk deel, om maar even een heftig voorbeeld te noemen."

Het is dus tijd dat we het eens goed aanpakken en sociaal emotioneel leren erkennen als een officieel vak waarvoor je - net als bij rekenen en taal - wekelijks moet oefenen, zegt Gravesteijn. "Elke keer als zich een incident voordoet met pesten, springt iedereen er bovenop en roepen we om het hardst om anti-pestprogramma's. Maar als je sociaal emotionele vakken verplicht zou stellen vanaf de jongste groepen op elke school, en daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken, dan zouden problemen zoals pesten verminderd of zelfs voorkómen kunnen worden."

Dag burn-out
Leerkrachten die zeggen dat het omgaan met gevoelens en met elkaar tijdens het leren vanzelf wel aan bod komt, missen wat leerkracht Rosanne Bos betreft dan ook een grote kans. "Als je kinderen niet actief leert hoe ze kunnen reageren op sociale situaties, ben je veel vaker brandjes aan het blussen. Natuurlijk kun je een ruzie op het schoolplein achteraf bespreken in de klas - dat is zelfs heel belangrijk. Maar als kinderen structureel leren samen conflicten op te lossen, worden ze zelfredzamer. Bovendien ontstaan er gewoon minder brandjes. Ze krijgen meer zelfvertrouwen."

Dat groeiende zelfvertrouwen vertaalt zich naar allerlei gebieden op school. Kinderen die leren hun gedachten, gevoelens en gedrag te sturen, zijn ook beter in staat zichzelf te motiveren en door te zetten als het tegenzit. "De growth mindset, het idee dat je kunt groeien door je best te blijven doen, is door het hele programma verweven", merkt juf Rosanne.

De Amerikaanse onderwijskundige Vicky Zakrzewski doet er nog een schepje bovenop: ook leerkrachten worden gelukkiger op een school waar sociaal emotioneel leren hoog in het vaandel staat. Zakrzewski ontdekte het zelf toen ze na zeven jaar fulltime in het onderwijs, waarvan drie als directeur, nog maar een fractie van een burn-out verwijderd was. Ze ging iets anders doen, op onderzoek uit, en door haar promotieonderzoek naar de band tussen leerkrachten en leerlingen begon ze in te zien hoe belangrijk de sociaal emotionele vaardigheden van de leerkracht zélf zijn.

Leerkrachten die deze vaardigheden verder ontwikkeld hebben, vallen minder snel ten prooi aan een burn-out. Ze gaan beter om met leerlingen die méér vragen en zijn beter in staat een positieve en veilige sfeer te creëren. De volwassenen van nu hebben als kind vaak niet veel kans gekregen daarin te oefenen, stelt Zakrzewski. "Het mooie is: die kans biedt het invoeren van sociaal emotioneel leren op school."

Betrek ouders erbij

Je kunt kinderen de mooiste vaardigheden leren op school - als je ouders er niet bij betrekt, beklijft het niet, leerde psychologe Carolien Gravesteijn uit haar samenwerking met Casel. Dit Amerikaanse collectief voor academisch, sociaal en emotioneel leren ijvert al jaren voor een gezond evenwicht tussen sociaal-emotioneel leren en academisch leren, en zet steeds meer programma's op waarin ook de ouders meedoen. "Het is gek dat we het eigenlijk nooit hebben over de vaardigheden die je nodig hebt om als ouder goed in je vel te zitten. Het leren beheersen van je impulsen bijvoorbeeld - zelf tot tien kunnen tellen als je dreigt te ontploffen. Weten hoe je kunt communiceren met je puber, zodat hij zijn gevoelens uit. Of goed kunnen omgaan met stress. Als we ouders interviewen van wie de kinderen uit huis gaan, vertellen ze vaak dat ze daar wel iets meer ondersteuning bij hadden kunnen gebruiken."

Gravesteijn, lector Ouderschap en Ouderbegeleiding aan de Hogeschool van Leiden, werkt aan een handleiding Levensvaardigheden voor ouders. Vanaf januari hoopt ze duizend ouders te werven voor een langlopend onderzoek, in samenwerking met de gemeente Leiden en Augeo Foundation, die kinderen wil beschermen en gezinnen wil versterken. "Wat willen ouders zelf graag weten en leren op dit vlak? Daar gaan we naar op zoek. Het doel is om niet alleen kinderen te ondersteunen maar ook ouders, zodat hun welzijn wordt bevorderd. Positief ouderschap gaat immers vooraf aan positief opvoeden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden