Ben Feringa’s vinding jaagt op kankercellen

Ben Feringa. Beeld ANP
Ben Feringa.Beeld ANP

Nano-machientjes die in kankercellen boren; onderzoekers borduren voort op de droom van Nobellaureaat Feringa.

Minuscule robotjes die een arts per injectie in de bloedbaan brengt om zo kankercellen op te sporen en uit te schakelen: de Nederlandse Nobelprijswinnaar Ben Feringa gebruikte dat toekomstbeeld vaak in talkshows om mogelijke toepassingen van zijn werk te schetsen. Die toepassing komt dichterbij nu Amerikaanse en Britse onderzoekers de moleculaire machientjes van Feringa gebruiken om ongewenste lichaamscellen te lokaliseren en kapot te boren. Vandaag staat hun werk in vakblad Nature. “Ik wil ze feliciteren, dit is prachtig onderzoek”, zegt Feringa aan de telefoon vanuit Zwitserland. “Al is de weg naar echte medische toepassing nog lang.”

Vastbijten

Afgelopen oktober kreeg Feringa een telefoontje van het Nobelcomité voor zijn werk aan moleculen die op het ritme van lichtpulsen om hun as draaien. Dat kan met een snelheid van miljoenen keren per seconde. Hij bouwde daar ooit een heuse nano-auto van, die over koperatomen kon rijden.

Aan Rice University in het nu door noodweer geteisterde Houston breidde hoofdonderzoeker James Tour de roterende moleculen van Feringa zo uit dat deze zich vastbijten in de celwand van beoogde cellen. Ze klikken dus niet vast aan alles wat ze tegenkomen - ze richten zich alleen op tumorcellen, bijvoorbeeld. Door er vervolgens ultravioletlicht op te schijnen, draaien de moleculen zich een weg naar binnen.

“Het zijn getrainde sluipmoordenaars die zich op kankercellen gooien om deze extreem efficiënt te doden”, laat Tour weten. “Een hele nieuwe manier van chemotherapie.” Bij de collega’s aan de Britse Durham University kostte het luttele minuten om een kankercel uit iemands prostaat kapot te boren, na deze eerst te hebben opgespoord in een petrischaaltje. Op microscoopopnames zie je de kankercel, die voor het visuele effect vol zat met groene kleurstof, langzaam leeglopen nadat het motortje door diens buitenwand joeg.

Beetje eng

Dit onderzoek vond nog plaats binnen de gecontroleerde grenzen van een petrischaaltje, maar de gezamenlijke vakgroep richt zich al op kleine vissen. Daarna staan knaagdieren op de rol. De uitdaging is vooral om de moleculen naast ultravioletlicht ook gevoelig te maken voor infrarood. Ten eerste omdat dat minder schadelijk is voor de huid, maar ook omdat infrarood veel makkelijker menselijk weefsel penetreert. Zowel het team van Tour als dat van Feringa werkt hard aan op infrarood draaiende motoren.

Een beetje eng is het toekomstbeeld ook wel: motortjes in je bloedbaan die de hele boel van binnen kunnen afbreken. Maar volgens Tour zijn de nano-motortjes veilig. Allereerst omdat ze de cellen kunnen herkennen die ze moeten aanpakken; gezond weefsel laten ze met rust. Maar daarnaast hebben de slopende moleculen ook nog licht van een specifieke golflengte nodig. Alleen op het plekje waar de arts zijn lamp schijnt, gaan ze aan de slag.

Naast het slopen van kankercellen bouwde Tours team ook motortjes die slechts voor een kleine doorgang in de celwand zorgen. Zo kunnen die geneesmiddelen naar binnen loodsen, opnieuw alleen bij de gewenste lichaamscellen. “Gericht medicijnen kunnen afleveren is ook iets wat medici over de hele wereld najagen”, reageert Feringa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden