Analyse

Bemoeienis met KLM kan het diplomatieke aanzien van Nederland vergroten

Beeld Berend Vonk

Ook VVD-ministers willen zich tegenwoordig actief met de markt bemoeien, zoals bij Air France-KLM. Dat leidt nu tot irritatie in Frankrijk, maar kan weleens gunstig uitpakken voor het imago van premier Rutte in Europa.

Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat een door VVD’er Mark Rutte geleid kabinet voor honderden miljoenen euro’s aandelen in een commercieel bedrijf als Air France-KLM koopt. Traditioneel maakten de liberalen zich sterk voor privatisering en marktwerking, vanuit de gedachte dat concurrentie tussen bedrijven met winstoogmerk burgers de beste dienstverlening verschaft.

Maar sinds een aantal jaren willen ook ministers van VVD-huize dat de staat zich soms actief met de vrije markt bemoeit. In sommige gevallen draait de discussie om veiligheid. In het vorige kabinet kwam minister van economische zaken Henk Kamp (VVD) met een plan om buitenlandse overnames van Nederlandse telecombedrijven te kunnen verbieden of terugdraaien. Hij noemde internetknooppunten, datacentra en telefoonverbindingen ‘infrastructuur’ met een ‘vitaal belang voor de nationale veiligheid en openbare orde’. De politiek wil zeggenschap houden over wie er aan de knoppen zit, omdat buitenlandse bedrijven weleens een louche karakter zouden kunnen hebben.

Een andere reden voor overheidsbemoeienis is dat andere landen hun bedrijven ook helpen. Het land dat het braafste jongetje van de klas speelt, riskeert dat zijn bedrijven het onderspit delven tegen rivalen met statelijke rugdekking.

China-strategie

Voor de zomer komt het kabinet met een speciale China-strategie, die onder meer de vraag moet beantwoorden hoe Nederland kan omgaan met Chinese bedrijven die via overnames geavanceerde technologie weghalen. De vrees bestaat ook dat de Chinese geheime dienst via een achterdeurtje mee kan lezen, als telecomgigant Huawei de nieuwe generatie mobiel internet aanlegt. 

De Amerikaanse strateeg Edward Luttwak ontwaart een ‘geo-economie.’ Landen vechten hun geopolitieke meningsverschillen niet meer uit met militairen, maar met economische middelen. In deze wereld worden fusies, overnames en investeringen die op het oog de logica van de vrije markt volgen, in feite gedreven door politiek-strategische overwegingen.

Dit speelt duidelijk in de luchtvaart. Turkije, Qatar en Dubai subsidiëren bijvoorbeeld hun nationale maatschappijen om hun luchthavens op de kaart te zetten als wereldwijde knooppunten. De Europese Commissie wil deze maatschappijen sancties opleggen om Europese bedrijven te beschermen.

Het kabinet wil in deze strijd niet het onderspit delven. Het regeer­akkoord benoemt expliciet het belang van KLM. In combinatie met een ‘goede luchthaven Schiphol’ moet een ‘succesvolle home-carrier’ de centrale plaats van Nederland in de wereldeconomie garanderen. Dat is belangrijker dan het gemak van burgers; die moeten volgens het regeerakkoord voor vakantievluchten vooral uitwijken naar Eindhoven en Lelystad, zodat Schiphol en KLM hun ‘(inter)continentale netwerk’ kunnen versterken.

Onbegrijpelijk

Door de connectie met Air France raakt deze strategie nu ook de diplomatieke relatie met Frankrijk. De plotse aandelenkoop wekte in Parijs irritatie. Minister van economische zaken Bruno Le Maire noemde het ‘onbegrijpelijk en onverwachts.’ President Emmanuel Macron was gematigder. Hij wil met Nederland in gesprek over de plannen voor het bedrijf. Waarschijnlijk beseft Macron dat Nederland zich simpelweg naar een nieuwe internationale norm voegt. Bovendien heeft de Franse staat een aandelenpakket in de luchtvaartmaatschappij dat net zo groot is als wat Nederland wil verwerven.

Als de eerste Franse irritatie gezakt is, kan de aandelenkoop het diplomatieke aanzien van Nederland ook vergroten. Rutte en minister van financiën Hoekstra laten zien dat ze weten hoe de wereld in elkaar steekt, en dat ze desnoods doortastend optreden. Een taaie onderhandelingspartner vervloek je, maar je wilt hem volgende keer wel als jouw belangenbehartiger op pad sturen. Een onderhandelingspartner die alles weggeeft, sla je amicaal op de schouders, maar je zult zelf nooit met hem in zee gaan.

De aandelenkoop gebeurt op het moment dat Europa meer aan geo-economie wil doen. Terwijl Nederland aan de China-strategie werkt, bezinnen Europese regeringsleiders zich tijdens een topontmoeting in maart ook op de relatie met de Aziatische grootmacht. Juist Frankrijk wil Europese bedrijven beter beschermen tegen Peking. Door nu binnen Air France-KLM voor het Nederlandse belang op te komen, kunnen andere landen denken dat Rutte in de wereldwijde geo-­economische strijd ook voor de EU als geheel het voortouw kan nemen.

Lees ook: 

Waarom de staat stiekem een flink aandeel in Air France-KLM kocht

De staat heeft een flink aandeel in Air France-KLM gekocht. Het kabinet had er onvoldoende vertrouwen in dat Nederlandse belangen binnen de combinatie overeind blijven.

In het begin leek het wel degelijk liefde tussen KLM en Air France

KLM kon vijftien jaar geleden niet veel anders dan in zee gaan met Air France. Wat begon als een mooi huwelijk, is nu verworden tot een stekelige relatie, waarin nationale belangen tegenover elkaar staan.

‘China pakt ons gewoon in’

Er is een nieuwe wereldorde op komst met China als dominante supermacht, betoogt Rob de Wijk in zijn nieuwe boek. Het Westen maakt nog een kansje, als het zich verenigt en er een echte strategie tegenover zet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden