Beleg of brandstof

In het onlangs door J.M. Vermeer-Pardoen bekwaam vertaalde filosofisch woordenboek van Voltaire (1694-1778) lezen we onder de kop 'Ezechiël' het volgende: ,,... en de Heer beval hem [Ezechiël] om gedurende driehonderdnegentig dagen brood te eten van gerst, tarwe en gierst, belegd met menselijke uitwerpselen. 'Bah! Bah! Bah!', riep de profeet uit.''

Nu staat de bijbel vol krasse, wrede, bizarre en onsmakelijke taferelen, die Voltaire met duivels genoegen breed uitmeet, maar dit gaat wel erg ver. 'Belegd met menselijke uitwerpselen' alsof het om een boterham gaat ('besmeerd' was trouwens nog onsmakelijker geweest)...

Zoals in het hele 'woordenboek', dat feitelijk één groot strijdschrift is tegen het jodendom en christendom, wordt ook bij deze passage in een noot (overigens niet van Voltaire zelf maar van de bezorgers) verwezen naar de bijbelplaats waarop Voltaire zich baseert. Daar, in Ezechiël 4 vers 12, lezen we: ,,In de vorm van gerstekoeken moet ge uw voedsel eten; ge moet die koeken voor aller ogen bakken op droge uitwerpselen van mensen.''

Dat klinkt al heel anders, hoewel het gebruik van menselijke uitwerpselen als brandstof ook door Ezechiël als stuitend wordt ervaren. Als hij van zijn verontwaardiging tegenover de Heer blijk geeft, staat Deze hem in zijn goedertierenheid toe in plaats van menselijke excrementen rundermest als brandstof te gebruiken, iets wat in die tijd in de Oriënt heel gangbaar was.

Maar om terug te keren tot de kern van de zaak: hoe is deze discrepantie tussen Voltaires 'weergave' van het goddelijk gebod en de feitelijke bijbelplaats te verklaren? Is er hier sprake van een misser van de vertaalster; anders gezegd: heeft ze Voltaires woorden wel correct omgezet? Als we de Franse tekst naslaan blijkt dat Vermeer-Pardoen zich niet heeft vergaloppeerd, er staat wel degelijk couvert d'excréments humains.

In zoverre treft de vertaalster geen blaam: ze vertaalt wat er staat. Men kan zich echter wel afvragen waarom ze de bijbelplaats niet heeft nagelezen, temeer daar ze er in haar inleiding nogmaals naar verwijst en de inhoud ervan nog explicieter parafraseert: ,,Steeds weer wordt het sacrale karakter van de bijbel onderuit gehaald: '...Ezechiël voedt zich op bevel van God met uitwerpselen'.'' Terwijl ze zich in de tekst van Voltaire zelf te houden heeft aan wat er staat, schrijft ze de inleiding op eigen gezag: iets meer kritische zin zou haar hier gesierd hebben.

Maar laten we terugkeren naar Voltaire zelf. Heeft hij de bijbelplaats bewust gecorrumpeerd of baseert hij zich op een secundaire bron waarin die corruptie al heeft plaatsgevonden? Heeft hij misschien een bijbelvertaling geraadpleegd waarin die fout al was binnengeslopen? Dat laatste lijkt uitgesloten, omdat de toenmalige Franse vertaling ongetwijfeld op de grondtekst zal zijn gebaseerd, net als die van Luther uit 1534, en die heeft ... mit Menschenmist backen sollst. Heeft Voltaire de tekst dan klakkeloos overgenomen uit een bijbels handboek? In zijn voorwoord bij de laatste uitgave bekent hij dat hij 'niet geschroomd heeft om soms een bladzijde uit een bekend boek over te schrijven'. Dit kan overigens ook een van de vele voltairiaanse mystificaties zijn met als doel zijn eigen aandeel aan het woordenboek in nevelen te hullen, hetgeen heel begrijpelijk is wanneer men bedenkt dat Voltaire zijn leven lang hevig te lijden heeft gehad onder de censuur. Dat hij voor de bijbelse artikelen zwaar geleund heeft op de Dictionnaire de la bible van Calmet staat wel vast. Maar het is zeer onwaarschijnlijk dat een gelovig auteur als Calmet zo'n problematische passage in zijn werk had opgenomen zonder de grondtekst te raadplegen.

Er lijkt dus maar één veronderstelling over te blijven: dat Voltaire zelf met de tekst van de Bijbel geknoeid heeft, dat hij de strekking van de tekst welbewust nog afstotelijker heeft gemaakt dan die op zichzelf al was. Deze manoeuvre zou goed te rijmen zijn met een van de hoofddoelen van zijn Filosofische woordenboek, namelijk te betwisten dat de Bijbel het product is van goddelijke inspiratie. Voltaire is er de man niet naar om ervoor terug te deinzen de citaten vooral uit de Bijbel hier en daar wat aan te dikken als hem dat zo uitkomt. ücrasez l'infâme (weg met het schandelijke bijgeloof) -onder dit devies komt het op een kleine cosmetische ingreep in een bijbeltekst niet aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden