Belangenstrijd op Unesco-gebied

De 50-jarige Waddenvereniging bezorgde het wad de status van werelderfgoed. Maar de verhouding met de eilanders blijft ingewikkeld.

Eigenlijk was het te zot voor woorden, zegt Kees Wevers. Het gebeurde twee jaar geleden. Samen met een goede vriend ondernam hij een Wadlooptocht. Het was een recordpoging: in één tij wilden de mannen lopen van de zandplaat Richel naar Vlieland en dan weer terug. Niemand had dat nog gepresteerd. Ze liepen een kilometer of twee ten zuiden van Richel (tot hun knieën in het zeewater) toen ze in de verte een schip zagen naderen: het inspectievaartuig MS Stormvogel van het Ministerie van Economische Zaken.

Twee mannen stapten van het schip over in een rubberboot die op de twee wadlopers afkoerste. Het waren boa's, buitengewoon opsporingsambtenaren in fluorescerende oranje waterdichte overalls. Wevers en zijn vriend werden midden in de Waddenzee op de bon geslingerd. Wat was er gebeurd? Op Richel staan bordjes met 'Verboden toegang', omdat de vogels op de zandplaat niet gestoord mogen worden.

De wadlopers waren buiten de bordjes gebleven, maar toch waren er vogels verschrikt opgevlogen. Dat was vanuit de vogelobservatietoren gezien door de wadwachter van Natuurmonumenten. Die waarschuwde de autoriteiten die uitrukten om Wevers en zijn vriend een bekeuring van 250 euro te geven.

"Die bordjes stonden er vroeger niet", zegt Wevers. "In 1972 kon je de hele zandplaat nog over lopen. Nu is het volledig verboden gebied. Dat is het werk van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer en de Waddenvereniging. Maar het wad is er niet alleen voor de vogels en de zeehonden. Ik heb lak aan die verbodsbordjes."

Een wadloper die zich beknot voelt in zijn vrijheid - what else is new? Maar Wevers (66) is niet zomaar een wadloper. Hij was in 1965 hoogstpersoonlijk de oprichter van de Waddenvereniging, voluit: de Landelijke vereniging tot behoud van de Waddenzee. Die is nu vijftig jaar oud en de verjaardag wordt uitgebreid gevierd. Er was deze zomer een grote reünie, schrijver Kester Freriks boekstaafde de geschiedenis van de Waddenvereniging en later deze maand is er een jubileumsymposium.

Jubileumboek

Het verhaal van de oprichting van de vereniging heeft de allure van een legende. Kees Wevers, een scholier van zestien uit het Gooi, hoorde over plannen om dammen aan te leggen van Friesland naar Ameland, met als doel het gebied ertussen in te polderen. Dat mocht niet gebeuren. Hij zette een oproep in De Telegraaf en de Leeuwarder Courant: waddenliefhebbers moesten in actie komen. Er volgde een bijeenkomst in Hotel Zeezicht in Harlingen en de Waddenvereniging was geboren. Een jongen die het landschap weet te redden - het lijkt Hansje Brinker wel. "Als ik dat niet had gedaan, was het niet gebeurd", zegt Wevers. "Ik ben daar trots op."

Uit Freriks' jubileumboek 'De kleuren van het wad' valt op te maken dat de Waddenvereniging van oudsher twee stromingen kent. Om het wad te beschermen bewandelt de ene groep de weg van diplomatie en overleg. De andere voert liever actie.

"Ik voel mij bij beide scholen thuis", zegt Arjan Berkhuysen. Hij is sinds 2011 directeur van de Waddenvereniging. "Overleg is goed, maar soms moet je ook je tanden laten zien."

Bovendien, zegt hij, die dam naar Ameland is er weliswaar nooit gekomen, maar telkens ontstaan er nieuwe bedreigingen: de kolencentrale in de Eemshaven, gasboringen bij Terschelling, zoutwinning in de Waddenzee. "Daar zijn wij hard nodig. Maar ik zou niet willen zeggen dat die bedreigingen voor de Waddenvereniging een kans zijn om ons bestaansrecht te bewijzen. Dat toon ik liever op andere manieren aan. In plaats van te protesteren denk ik liever na over verbeteringen. Wij hebben een plan bedacht voor een vismigratierivier, waardoor vis weer kan pendelen tussen het IJsselmeer en de Waddenzee. Alle tijd en aandacht die opgaat aan een kolencentrale, kun je niet aan natuur besteden."

In het jubileumboek valt ook te lezen dat de verhouding tussen de Waddenvereniging en de eilandbewoners traditioneel ingewikkeld is. Het beeld bestaat dat gestudeerde biologen van de vaste wal met verbodsbordjes in de hand de eilanders komen vertellen wat ze moeten doen en laten. Berkhuysen, fel: "Dat is zó niet waar." Toch verwoordde de burgemeester van Ameland eerder dit jaar dat gevoel nog eens in Trouw: 'De bevolking heeft al duizend jaar aan natuurbeheer gedaan en de eilanden beschermd. Pas de laatste vijftig jaar bemoeien anderen van het vasteland zich ermee.'

Strijdbijlen

"Eilanders zijn gesteld op hun vrijheid", zegt Berkhuysen. "Buitenstaanders wekken snel irritatie. In het begin hadden we een gezamenlijke vijand: de mogelijke inpoldering. Toen die vijand verslagen was, gingen de belangen uiteen lopen. Je merkt het aan het taalverschil: de eilanders spreken van 'een lekker visje', en natuurorganisaties over 'doelsoorten' of 'Natura 2000'."

Onlangs stuurde Berkhuysen een ingezonden stuk naar het Friesch Dagblad. Hij riep daarin op om 'oude strijdbijlen te begraven', 'de handen ineen te slaan' en 'niet te blijven hangen in oeverloze discussies van vroeger'. "Ik wil de onderlinge afstand verkleinen", zegt Berkhuysen. "Ik denk dat we allemaal streven naar het behouden van de rust en de ruimte in het gebied."

Toen hij directeur van de Waddenvereniging werd, verhuisde Berkhuysen naar Terschelling. Dat was niet uitsluitend uit diplomatieke overwegingen, maar die speelden zeker mee. "Zo kan ik voelen en zien wat er leeft in het gebied. Ik begrijp de taal waarin er over de Waddenzee wordt gesproken."

De bekroning van de inspanningen van de Waddenvereniging was de opname van de Waddenzee op de Werelderfgoedlijst van Unesco in 2009. Dat betekent volgens Kees Wevers niet dat de vereniging die hij oprichtte nu op haar lauweren kan rusten. "Persoonlijk zegt die status mij weinig, maar het is goed voor de aandacht. Het schept ook verplichtingen. Als je niet goed voor het gebied zorgt, kun je de werelderfgoedstatus weer kwijtraken. Dat dreigt nu bijvoorbeeld te gebeuren met het Great Barrier Reef in Australië."

Door het oponthoud met de boa's mislukte de recordpoging van Wevers en zijn vriend. Maar de boete heeft Wevers uiteindelijk niet hoeven betalen - de rechter achtte verstoring van de vogels niet bewezen. Toen de opsporingsambtenaar in zijn oranje overall de bon had uitgeschreven, maakte Wevers zichzelf bekend als oprichter van de Waddenvereniging. De ambtenaar keek even verbaasd en antwoordde toen: "Dat maakt het alleen maar erger, meneer."

Kester Freriks: De kleuren van het wad. Van bedreigde zee tot werelderfgoed. Van Gorcum; 264 blz. euro24,95.

Het jubileumsymposium van de Waddenvereniging is op 16 en 17 oktober in Harlingen, met bijdragen van o.a. schrijver Kester Freriks, ecoloog Peter Herman, historisch geograaf Meindert Schroor en filosoof en WNF-directeur Johan van den Gronden. Informatie: www.waddenacademie.nl/symposium

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden