Beladen bossen en luchten

getuigeniskunst | De kunstenaar Armando bedacht de term 'schuldig landschap' om het landschap te omschrijven dat getuige is geweest van groot menselijk drama. In Leeuwarden is de komende maanden werk te zien van vijftien hedendaagse kunstenaars die dit soort beladen landschap in hun kunst proberen te vangen.

Op de video zien we een stil dennenbos, af en toe hoor je insecten- en vogelgeluiden. Geen spoor van mensen. Langzaam speurt de camera langs de bomen, van links naar rechts, totdat er opeens, zonder zichtbare aanleiding, met veel kabaal een boom begint om te vallen. In zijn val neemt hij takken van andere bomen mee, verdwijnt in de diepte met alleen een regen van dwarrelende blaadjes achter zich aan. En dan is het weer stil.


De video heet 'The Forest' en is in 2006 gemaakt door de Israëlische, in Engeland wonende kunstenaar Ori Gersht (1967). 'The Forest' is een van de beste werken in de kleine tentoonstelling, die de komende maanden te zien is in het Fries Museum in Leeuwarden, onder de titel 'Beladen landschap'. In totaal zijn er kunstwerken te zien van vijftien kunstenaars over een landschap dat ooit het decor is geweest van een recent (menselijk) drama. Drama's zoals de Golfoorlog, de verdrinkingsdood van bootvluchtelingen, en 'natuurlijk' de Tweede Wereldoorlog.


Ook het bos uit de video is 'beladen': Gershts zesjarige schoonvader zag hoe nazi's in dit bos bij Kosiv, in het zuidwesten van Oekraïne, binnen een paar dagen 2180 Joden executeerden. Het jongetje dook onder en overleefde de oorlog.


De tentoonstelling is ruim verdeeld over vier zalen met veel lucht, wel zo prettig gezien de zwaarte van het onderwerp. Er zijn veel foto's van nog zichtbare getuigen in het landschap. Bijvoorbeeld van Hans Citroen, die in het huidige Oswiecim, beter bekend als Auschwitz, op zoek ging naar overblijfsels van de nazi-tijd. Hij vond ruïnes van tijdens de oorlog neergezette gebouwen, en achteloos in het landschap hergebruikte omheiningspalen van het concentratiekamp, als afrastering van tuinen - of zelfs van een butagasinstallatie.


Bij Citroens werk kun je nog vrij makkelijk zien dat het landschap 'schuldig' is, want er ís nog wat te zien, bij de foto's van Johan Nieuwenhuize (1980) is dat een stuk lastiger: hij fotografeert de lucht op plekken waar zich een drama heeft afgespeeld. 'Collected Memory. Sky over Mediapark Hilversum, May 6th 2014, 18.04, 2014' is een titel van een van zijn twee werken, waarop een bewolkte lucht is te zien. Jammer, juist bij een werk waarvoor de titel zo belangrijk is - het gaat dus om de lucht boven het Mediapark, precies twaalf jaar nadat Pim Fortuyn daar werd vermoord - heeft het museum niet de moeite genomen de Engelstalige titels van de Nederlandse fotograaf in het Nederlands te vertalen.


Ook in de rest van de tentoonstelling is de toelichting nogal summier, een kleine flyer geeft enige achtergrondinformatie bij de over het algemeen niet erg bekende kunstwerken met vooral Engelstalige titels - van de kunstenaars is zelfs de geboortedatum niet vermeld. Je zou kunnen zeggen dat het ontbreken van achtergrondinformatie terecht is. De kunstwerken gaan immers precies over de onzichtbaarheid van het drama in het landschap, dus in het kunstwerk zou het wél zichtbaar moeten worden. Maar je kunt van de gemiddelde, en vooral van jongere bezoekers moeilijk verwachten dat die meteen begrijpt wat en hoe bij 'De slag om Stalingrad' of bij een afbeelding van een isoleercel voor een RAF-terrorist. Dat de kunst of de kunstenaars geen houvast bieden, betekent nog niet dat het museum dat moet nalaten.


Naast twee werken van 'schuldig Duitsland'-kunstenaar Anselm Kiefer (1945) is er uiteraard ook werk te zien van de Nederlander Armando (1929), die vooral het landschap rondom concentratiekamp Amersfoort schuldig verklaarde. Het land, zo vindt hij, heeft het zien gebeuren, maar niet ingegrepen, en daarom zijn ook de bomen die er staan medeplichtig.


Met dat werk komen we weer terug bij het Oekraïense bos uit het begin. De kracht van de video zit in het geluidswerk. Lang niet alle keren dat je een boom zíet vallen, hoor je dat ook. Het insectengezoem en gekwetter gaat ongestoord door. De verwarring die daardoor ontstaat - ben ik nu getuige van een misdrijf, of draait de wereld onveranderd door - is precies de verwarring die optreedt bij het bezoeken van een van de vele beladen landschappen. Daarmee is deze video ondanks de eenvoud een ontroerend monument.


***


'Beladen landschap: van Kiefer tot Ristelhueber', tot 4 juni in het Fries Museum in Leeuwarden. www.friesmuseum.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden