Review

Beklemming verdwijnt in muziek van Nyman

De geschiedenis is dood. Je kunt er kennis van nemen, haar begrijpen wellicht, maar aanvoelen kun je haar alleen als je haar zelf hebt meegemaakt. Hetzelfde geldt voor actuele gebeurtenissen die zich ver buiten onze grenzen afspelen. De beelden op de televisie kunnen schokken, ontroeren, kwaadmaken, maar de ware strekking kunnen we in ons gevoel hooguit benaderen. Pas als we iets vergelijkbaars hebben meegemaakt, komen we met ons gevoel in de buurt van de werkelijkheid.

Halverwege de uitvoering van 'The commissar vanishes', vrijdag in het Amsterdamse Muziektheater, brak dat gevoel door de historische beelden heen. Even begon het verleden te leven, hetgeen gevoelens van beklemming en verwarring opriep.

'The Commissar Vanishes' is een muziektheaterproductie van de Engelse componist Michael Nyman en de Amerikaanse videokunstenaar Christopher Kondek. Het stuk, dat begin december in Londen in première ging, is gebaseerd op het boek 'The commissar vanishes, the falsification of photography and art in Stalin's Russia' van David King. Alle beelden in de muziektheaterproductie zijn afkomstig uit dit boek. Ze tonen hoe Stalin de geschiedenis veranderde door mensen die in diskrediet waren geraakt simpelweg uit te vegen. In boeken werden foto's en namen onherkenbaar gemaakt, officiële portretten en schilderijen werden vakkundig geretoucheerd.

De beelden die mij eventjes schokten en beroerden, waren voor de verandering niet die van zwartgemaakte of anderszins verminkte portretten en doorgekraste namen, maar van mannen en vrouwen met bordjes met een nummer onder hun hoofd. Hier kregen de slachtoffers van Stalins onderdrukkende regime, dat aan miljoenen mensen het leven heeft gekost, juist een gezicht. Deze gewone mannen en vrouwen hadden Stalins regime niet overleefd.

De algehele beklemming werd vooral overgebracht door de beelden en nauwelijks door de overwegend neutraal klinkende muziek, op de schrille, dissonante melodie in het eerste en afsluitende deel na. Nyman is van huis uit een minimalistisch componist, al ontkent hij dat zelf met verve. Hij heeft zich verder ontwikkeld dan de strikt repetitieve, gradueel verschuivende patronen die zoveel muziek van zijn Amerikaanse vakbroeders Philip Glass en Steve Reich kenmerkt. In zijn muziek put Nyman ook meer uit de negentiende-eeuwse romantiek en de wat oudere barok dan uit Indonesische gamelan, Indiase raga's of Afrikaanse trommelmuziek, zoals Glass en Reich dat lange tijd deden.

Nymans muziek doet denken aan een strak, minimalistisch ingericht huis met louter hoekige, vierkante meubels in felle primaire kleuren. Ze is luid en vertoont in de meeste stukken geen enkele verschil in dynamiek, alsof hard en zacht er niet toedoen. En de paar keer dat dat wel gebeurt, klinkt het opgelegd, alsof de onderliggende emoties niet door mogen klinken of zelfs geheel ontbreken. Dat Nymans compositie toch weet te pakken, heeft te maken met de felle staccato-drive, met de wijze waarop meerdere melodieën en ritmes zich knap in één stuk vervlechten en met de wijze waarop quasi-New Orleans-achtige geïmproviseerde lijnen en lijntjes gesuggereerd worden.

Voor 'The commissar vanishes' leek het Nyman passend om op vergelijkbare wijze als Stalin de geschiedenis veranderde, een oud muziekstuk te bewerken en onherkenbaar te maken. Hij nam hiervoor muziek die hij in 1989 had gemaakt voor 'The fall of Icarus', een choreografie van Frédéric Flamand. In hoeverre hij dat stuk ingrijpend heeft veranderd, bleef niettemin onduidelijk. Als het ruim drie kwartier durende werk voorafgegaan zou zijn door een uitvoering van de oorspronkelijke versie, had het publiek vergelijkingen kunnen trekken.

Maar nee: voor de pauze speelde de twaalfkoppige Michael Nyman Band (strijkkwartet, basgitaar, drie koper- en drie rietblazers en de componist zelf achter de piano) een programma met muziek uit films van Peter Greenaway: 'The draughtman's contract', 'Prospero's books' en 'Drowning by numbers'. Gezien het feit dat Nyman na vijftien jaar intensieve samenwerking hevig gebrouilleerd is met de regisseur, leek dit bijna een eigen, doch vergeefse poging de geschiedenis te herschrijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden