Bejubeld buiten zijn land

Een snelstromende bergbeek, zo typeerde Nanuli Sjevardnadze het leven van haar echtgenoot. Ze trouwde hem in 1951, ondanks haar angst dat een huwelijk, vanwege haar dissidente vader, zijn politieke loopbaan zou ruïneren. Die angst bleek ongegrond. Nadat Sjevardnadze op twintigjarige leeftijd was toegetreden tot de Georgische Communistische Partij, maakte hij snel carrière in de communistische jeugdbeweging. En hij ontmoette Gorbatsjov, met wie hij later de politiek van openheid ('glasnost') en herstructurering ('perestrojka') vorm zou geven.

In 1965 kreeg Sjevardnadze in Georgië zijn eerste ministerspost, twee jaar later promoveerde hij tot minister van binnenlandse zaken. Hij verwierf faam als felle tegenstander van de welig tierende corruptie. Hogere ambtenaren liet hij de armen uitsteken. Zaten daar op de zwarte markt gekochte horloges om, dan trok hij die eraf en werd de drager bestraft.

Partijleider werd Sjevardnadze al op 44-jarige leeftijd. De censuur werd versoepeld, maar dissidente geluiden kregen geen kans. In 1977 zette hij enkele prominente oppositieleden gevangen, onder wie Zviad Gamsachoerdia, een nationalist die later de eerste democratisch gekozen president van Georgië zou worden. Vier jonge idealisten die begin jaren tachtig een vliegtuig kaapten om het repressieve bewind te ontvluchten, bestempelde hij tot 'bandieten' en 'drugsverslaafden'. Zij werden ter dood gebracht.

Toen Gorbatsjov hem in 1985 tot minister van buitenlandse zaken benoemde, kende niemand in de wereld de witharige Georgiër. Hij ontpopte zich razendsnel tot een sleutelfiguur in de detente die het einde van de Koude Oorlog zou inluiden. Als co-auteur van de zogenaamde 'Sinatra-doctrine', die Sovjetstaten meer vrijheid toestond ('to do it their way'), maakte hij de democratische transformatie mogelijk. Tegenstanders gaf hij te verstaan dat "noch socialisme, noch vriendschap kan worden afgedwongen met bajonetten, tanks en bloedvergieten". Het bracht hem populariteit in het buitenland. Maar binnenlands kwam de relatie met Gorbatsjov, die de eenheidsstaat wilde behouden, onder druk. Sjevardnadze zag een nieuwe Sovjetdictatuur opdoemen en nam woedend ontslag als minister.

Na de val van de Sovjet-Unie kreeg Georgië te maken met een bloedig etnisch conflict in de regio's Abchazië en Zuid-Ossetië, die zich met steun van Rusland wilden afscheiden. Sjevardnadze, inmiddels voorzitter van het Georgische parlement, bleek niet in staat het conflict vreedzaam te beëindigen. Duizenden kwamen om het leven.

In 1995 overleefde de 'witte wolf', zoals zijn bijnaam luidde, een moordaanslag. In datzelfde jaar werd hij gekozen tot president, maar de kritiek op zijn steeds autoritairder wordende regime groeide. De loopbaan van de man die vond dat politici realistisch moesten zijn, eindigde in een corruptieschandaal. Zijn entourage, waartoe ook vrouw en kinderen behoorden, had eind jaren negentig maar liefst 70 procent van de economie in handen. Daaraan kwam een eind met de 'Rozenrevolutie', die in 2003 de jonge Michail Saakasjvili aan de macht bracht.

De laatste tien jaar van zijn leven bracht Sjevardnadze door in de afzondering van zijn residentie buiten Tbilisi. Hij stierf zondagavond op 86-jarige leeftijd na een lang ziekbed. Zijn laatste wens was te worden begraven naast zijn vrouw Nanuli, wier dood in 2004 hij bestempelde tot meest tragische gebeurtenis in zijn leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden