Beiden heilig, maar zo verschillend

Paus Franciscus zal zondag twee van zijn voorgangers heilig verklaren: Johannes XXIII, die de deuren van de kerk opende, en Johannes Paulus II, die ze weer sloot.

Zondag zal paus Franciscus twee pausen heilig verklaren: Johannes XXIII en Johannes Paulus II. Heiligheid lijkt een simpele kwestie: een heilige is iemand die zo voorbeeldig geleefd heeft dat wij ons daarbij maar klungels voelen. Termen als dapperheid en onbaatzuchtigheid komen dan boven. We denken aan Nelson Mandela, aan Moeder Teresa, en kortgeleden kwam ook de naam voorbij van de Nederlandse pater jezuïet Frans van der Lugt, die in het Syrische Homs werd vermoord.

Bij de twee pausen gaat het op het eerste gezicht niet om opofferingen of heldendaden. Wat doorslaggevend lijkt, is het bewijs voor twee wonderen, die juist na hun dood moeten hebben plaatsgevonden.

Als het om heiligverklaringen gaat, toont de rooms-katholieke kerk zich een meester in tegenstrijdigheden. Juist hierbij is de bureaucratie de baas, met procedures, bewijzen en protocollen. Eén wonder geeft recht op zaligverklaring, twee op heiligverklaring.

Dat wetenschappelijke wonderbewijs overschaduwt bijna de levensloop van de kandidaat-heilige in kwestie. Maar in de logica van het Vaticaan is er wel degelijk verband tussen wonder en levensweg: dankzij een voorbeeldig leven vertoeft de persoon in kwestie na overlijden dicht bij God.

Vanuit die positie kan de kandidaat-heilige dan een goed woordje doen voor de gelovigen die ergens om gevraagd hebben.

Zo vroeg de Franse non Marie Simon-Pierre in haar gebed aan de toen al overleden paus Johannes Paulus II of die aan God wilde vragen haar te genezen van de ziekte van Parkinson. Ze genas, en dat gold als bewijs. Johannes Paulus II werd in mei 2011 zaligverklaard. Een tweede wonder maakte daarna de heiligverklaring mogelijk. Dat tweede wonder bracht genezing voor een Colombinaan die eveneens aan de ziekte van Parkison leed.

Doorgaans gaan er jaren, soms zelfs eeuwen, overheen voordat iemand na overlijden zalig- of heiligverklaard wordt.

De plechtigheid zelf is simpel: tijdens de viering morgen krijgt paus Franciscus de vraag voorgelegd of Johannes XXIII en Johannes Paulus II heilig mogen heten. Zijn antwoord zal 'ja' zijn. Daarmee is de zaak dan geregeld.

Een klassieke intronisatie van Johannes XXIII in 1962.

Recordaantal heiligen

In zijn eerste jaar heeft paus Franciscus een recordaantal van ruim achthonderd mensen heilig verklaard, ruim vierhonderd meer dan Johannes Paulus II. Dat grote aantal is te danken aan een massa-heiligverklaring van 800 martelaren van Otranto, uit de vijftiende eeuw, die zich in hun dorp in Zuid-Italië verzetten tegen bekering tot de islam.

Niet alleen wonderen

Niet iedere paus wordt heilig verklaard, of zalig. Zo ligt het verzoek voor de zaligverklaring van Pius XII al een halve eeuw in de la, niet door het ontbreken van een wonder, maar vanwege zijn omstreden houding jegens de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ideologie speelt een rol. Zo ook bij de zaligverklaring van aartsbisschop Oscar Romero, vermoord wegens zijn sympathieën met de oppositie in El Salvador. Zijn zaligverklaring werd geblokkeerd door Benedictus XVI, die niet veel op had met de bevrijdingstheologie van Romero. Paus Franciscus bewondert Romero. Hij heeft weer vaart gebracht in diens zaligverklaring.

Paus Johannes Paulus II

Johannes Paulus II in 2000, tijdens zijn historisch bezoek aan de Klaagmuur in Jeruzalem.

Bij de naam van Johannes XXIII gaat menig Italiaan stralen. 'De goede paus' noemen ze hem. Angelo Roncalli, als 77-jarige in 1958 tot paus gekozen, was gemotiveerd de rooms-katholieke kerk bij de tijd te brengen.

Beelden van zijn intronisatie laten negentiende eeuwse taferelen zien: de paus werd rondgedragen, met zijn stevige postuur wiebelend op een draagstoel, en naast zich dienaren die hem met waaiers met witte pauwenveren koelte toewuifden, en boven zijn hoofd een baldakijn.

Johannes XXIII was een humoristische man, gewaardeerd om zijn spontaniteit en eigengereidheid. Hij ging losjes om met journalisten. Van hem gaat ook het verhaal dat hij 's avonds, na een intensieve dag, zijn gebed besloot met: "Heer, het is Uw kerk, ik ga nu slapen."

De manier waarop paus Johannes XXIII veranderingen doorvoerde was nogal autoritair. Hij overlegde niet veel en legde uitkomsten van synodes desgewenst naast zich neer. Zijn ondemocratische stijl werd hem vergeven, omdat de uitkomst ervan velen beviel.

Tijdens het eerste jaar van zijn pontificaat kondigde hij tot ieders verrassing een Tweede Vaticaans Concilie aan, dat de kerk meer bij de tijd moest brengen . Johannes XXIII stierf kort na het begin van dit Concilie, dat van 11 oktober 1962 tot 8 december 1965 duurde.

Het Tweede Vaticaans Concilie bracht veel verandering in de kerk: Latijn maakte plaats voor de volkstaal, doodzonden bleken toch niet zo erg, en nuchter zijn voor de communie hoefde niet meer. Sommige gelovigen ervoeren dit als een bevrijding, andere raakten ervan in de war, of voelden zich teleurgesteld.

Het tempo van de veranderingen was hoog, en dat leidde tot onrust onder gelovigen. De opvolger van Johannes XXIII, Paulus VI, zette de vernieuwing in een lagere versnelling.

Johannes XXIII is in 2000 zaligverklaard, na een proces van 30 jaar en de erkenning van een wonder. Het wonder trof een Italiaanse zuster die van een maagbloeding genas nadat ze een afbeelding van Johannes XXIII op haar buik had gelegd. Een tweede wonder is tot nu toe uitgebleven, maar paus Franciscus heeft besloten dat Johannes XXIII ook zonder tweede wonder heilig verklaard kan worden. Dat de kerk zo snel uit de negentiende eeuw is gekomen, is kennelijk wonderbaarlijk genoeg.

Paus Johannes Paulus II is een heel ander type dan Johannes XXIII. Hij was vrij jong tot paus gekozen, op zijn 58ste, en had een lang pontificaat van meer dan 21 jaar.

Johannes Paulus II gaf het pausschap een modern gezicht door veel te reizen en gebruik te maken van de media, zoals televisie. Zo zagen de gelovigen hem ooit op de ski's.

Zijn Poolse afkomst speelde mee bij zijn gedrevenheid het communisme ten val te brengen en de inwoners van staten achter het IJzeren Gordijn hun godsdienstvrijheid terug te geven. Dat is hem ook gelukt, dankzij zijn contacten met Jaruzelski, Gorbatsjov en de Poolse vakbond Solidarnosc.

Maar waar hij in Oost-Europa het communisme bestreed, had hij in Latijns-Amerika banden met dictators. Zo verscheen hij met de Chileense dictator Pinochet op het balkon van diens paleis. Hij was fel tegen de bevrijdingstheologen in Latijns-Amerika die streden tegen dictaturen. Dat die bevrijdingstheologen samenwerkten met communisten en ook socialistisch gedachtengoed als inspiratiebron gebruikten naast de Bijbel, voedde zijn afkeer.

In morele kwesties was hij zeer behoudend . Herhaaldelijk verklaarde hij dat abortus verboden was, zelfs na verkrachting in een oorlogssituatie. De discussie over de wijding van vrouwen tot priester verklaarde hij voor eeuwig gesloten. Van versoepeling van het celibaat kon geen sprake zijn, ook niet toen berichten over pedofiele priesters naar buiten kwamen.

Johannes Paulus II was een ongekend populair mens, maar die populariteit leidde niet tot volle kerken.

Diepe indruk maakte hij tijdens zijn reis naar Israël in 2000. Daar, bij de Klaagmuur in Jeruzalem, erkende hij in het openbaar dat de rooms-katholieke kerk in de loop der eeuwen had bijgedragen aan antisemitisme.

Zeer dubieus was zijn vriendschap met de Mexicaanse priester Marcial Maciel Degollado, stichter van de ultrastrenge priesterorde Legionairs van Christus. Het summum van katholieke kuisheid en vroomheid, geloofden ze zelf, maar Degollado bleek een oplichter die zich buiten het strenge klooster seksueel uitleefde met twee echtgenotes en minnaressen, en in het klooster met seminaristen. Zijn zoons klaagden hem aan omdat hij hen misbruikt zou hebben in een hotel.

Maciel Degollado schonk grote sommen aan paus Johannes Paulus II. Die gebruikte dat deels om de Poolse vakbond Solidarnosc te steunen. Die geldstroom liep deels door het IOR, de financiële instelling van het Vaticaan die zich aan iedere controle onttrok.

Door zijn reizen en, later, zijn ziekte, heeft de paus aan het bestuur van het Vaticaan niet veel aandacht gegeven, met achterstallig onderhoud als gevolg, en weinig controle op machtsmisbruik.

De eerste reis van Paus Johannes Paulus II ging naar Mexico. Hij bezocht het land daarna nog drie keer. Het is heel moeilijk te geloven dat hij nooit geweten heeft van het perverse dubbelleven van Degollado. In het Vaticaan was dit in kleine kring in ieder geval wel bekend. In 2004 ontving Johannes Paulus II Degollado nog hartelijk en was hij vol lof over hem.

Het wereldwijde schandaal van kindermisbruik is moeilijk los te zien van deze duistere kwestie. In het Vaticaan moeten de misstanden die heersten bij de Legionairs van Christus bekend zijn geweest. Dan ligt het voor de hand dat het scheve ogen heeft gegeven dat juist dit gezelschap zoveel privileges kreeg en bijna boven alle wetten verheven leek. Bevorderend voor het zelfreinigend vermogen van een instituut met een gesloten cultuur als het Vaticaan kan dit niet geweest zijn.

Na zijn overlijden in 2005 eisten fans van Johannes Paulus II direct een heiligverklaring: 'Santo Subito'. Er is toch nog negen jaar overheen gegaan, na als tussenstap de zaligverklaring van mei 2011.

Daarmee brak paus Johannes Paulus II toen wel een record. Moeder Teresa was de snelste ooit; zij werd zaligverklaard na zes jaar, een maand en twee weken. Johannes Paulus II versloeg haar met vijftien dagen.

Over de heiligverklaring van Moeder Teresa wordt nu nauwelijks meer gerept.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden