Begin je eigen sekte, met of zonder Kerstman

Eric Kaplan: Bestaat de Kerstman? Een filosofisch onderzoek. Nieuw Amsterdam; 256 blz. euro18,95.

****

De schrijver

Eric Kaplan (1971, Brooklyn, New York) studeerde filosofie aan Harvard University, maar heeft vooral naam gemaakt in de televisiewereld. Hij werkte als schrijver en producent van de sitcom 'The Big Bang Theory', en schreef ook teksten voor 'The Simpsons' en de show van David Letterman.

Zijn stelling

De Kerstman bestaat. En ook weer niet. Wie historische bronnen raadpleegt, moet concluderen dat 'Santa Claus' aan de fantasie ontsproten is. In de negentiende eeuw werd hij bedacht door rijke Amerikanen, als protest tegen het rationalistische klimaat van de industriële revolutie. Ondanks die kennis is het voor veel volwassenen acceptabel om toch een beetje in de Kerstman te blijven geloven. Dat blijkt wel uit de ernst waarmee ze met hun kinderen over de Kerstman praten. Liegen deze mensen zichzelf voor? Of worden ze tijdens de donkere dagen gewoon een beetje gek? Voor Eric Kaplan volstaan die verklaringen niet. Als iets tegelijkertijd wel en niet bestaat, mag je dat gerust een filosofisch probleem noemen. Met logica vallen de knopen van deze tegenspraak niet te ontwarren, maar je kunt de paradox wel leren accepteren met behulp van mystiek. Of beter nog: met behulp van humor, want de humorist legt in ieder geval geen autoritaire claims op de waarheid. Zelf is Kaplan geïnspireerd door de inzichten van de zestiende-eeuwse kabbalist Isaak Luria. Volgens Luria kan je de dingen die bestaan onmogelijk allemaal bevatten, maar je kan je er wel een voorstelling van maken door middel van de vergelijking. Kaplan deelt de Kerstman in bij Luria's vergelijking van het 'Zachtmoedige Gezicht', een verbeelding van onvoorwaardelijke liefde.

Typerende passage

Het bovenstaande komt over als mystiek die geniepig door de achterdeur weer naar binnen wordt gesmokkeld, en dat weet de zichzelf relativerende auteur maar al te goed: 'Het is bepaald verdacht dat Eric Kaplan, geschoold filosoof, tot monnik gewijde boeddhist en Joodse comedyschrijver, met een theorie van de werkelijkheid komt die een allegaartje is van filosofie, mystiek, humor en het jodendom. Erger nog, ik heb een van de populairste aspecten van het joodse geloof opzijgeschoven, het verbod op bekeerlingen maken, door mensen te vertellen dat de Kerstman eigenlijk een concept is van een zestiende-eeuwse kabbalist uit Safed.'

Reden om dit boek niet te lezen

Veel van Kaplans typisch Amerikaanse idioom blijkt moeilijk naar het Nederlands om te zetten. Vooral de referenties aan Amerikaanse populaire cultuur blijven in het luchtledige hangen. Ook de illustraties van Eleanor Davis voegen weinig toe: als Kaplan bij wijze van ludiek voorbeeld een non beschrijft die op een grote banaan rijdt, tekent Davis er keurig een non op een banaan bij. Dat is wat veel van het goede.

Reden om dit boek wel te lezen

Tot op de laatste pagina blijft het uiterst plezierig om de kronkels van Kaplan te volgen. Hij overtuigt, paait, choqueert, en lokt de lezer in conceptuele valstrikken. Het aardige is dat Kaplans thematiek op metaniveau doorwerkt: de auteur wekt een sfeer van vertrouwelijkheid in zijn schrijven, onder andere door de lezer consequent te tutoyeren. Daardoor wordt Kaplan ook een imaginaire vriend van de lezer, iemand die tegelijkertijd wel en niet bestaat.

Ondanks zijn speelse toon is Kaplans kritiek op het rationalisme van deze tijd voortdurend tussen de regels door leesbaar. Misschien wordt die nog het meest expliciet in een citaat van Max Weber uit 1905, waarin de 'mechanische verstening' van een toekomstige maatschappij wordt getypeerd: 'Een niets dat zich verbeeldt dat het tot een nooit eerder bereikt niveau van beschaving is opgeklommen.'

Kan de Kerstman een beetje licht brengen in dat donkere niets? Volgens Kaplan wel. Hij vat geloven in de Kerstman op als een training om waardevolle irrationele aspecten van het leven te omarmen. Een soort godsbesef voor beginners.

Natuurlijk kun je altijd tegenwerpen dat geloof meer omvat dan training en humeurmanagement. Kaplan nodigt de lezer dan ook uit om zijn woorden niet voor zoete koek te slikken, en om zelf op zoek te gaan naar antwoorden. Of, in Kaplan-taal: 'Begin je eigen sekte!'

Trouw tipt filosofie

1. Discipline Marli Huijer

2. Bestaat de Kerstman? Eric Kaplan

3. Wat kunst is Arthur C. Danto

4. Kolakowski Jacques de Visscher, Guido Vanheeswijck en Alicja Gescinska

5. Verlangen & vertwijfeling Herman Westerink

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden