Begeerte naar olie splijt Soedan

Vijf jaar geleden werd de vrede tussen Noord- en Zuid-Soedan getekend. Het is ieder jaar reden voor een feest, maar dit jaar wordt de viering uitgesteld. Internationale hulporganisaties riepen op om het vredesakkoord te redden. Zelfs als dat lukt, lijkt Soedan af te stevenen op een nieuwe oorlog.

Overal zijn soldaten in nieuwe uniformen gestoken, een groot verschil met voorgaande jaren in Zuid-Soedan. Trots en ongenaakbaar staan de bevelhebbers achterin de pick-uptruck die al toeterend door de straten van Juba raast.

In deze hoofdstad van Zuid-Soedan woont en werkt de 28-jarige Ayuel Deng. Als jongetje vluchtte hij tijdens de oorlog te voet naar Ethiopië en later naar Kenia. Hij leed honger en zag familie en vrienden sterven. Ayuel is bang voor een nieuwe oorlog. En zoals zoveel mensen, hoopt hij dat de relatieve rust in Soedan voortduurt. ’’Niemand van de gewone mensen wil meer oorlog. Het is de politiek die ons er weer inbrengt. Wij kunnen geen nieuwe oorlog aan. Maar als mijn familie of land wordt aangevallen, dan pak ik mijn wapens op, en vecht ik.”

Zuid-Soedan maakt zich op voor de viering van het vijfjarig bestaan van het vredesakkoord tussen het Noorden en het Zuiden. Maar deze vrede is fragiel en een nieuwe oorlog dreigt in het grootste land van Afrika. Begin april zijn er verkiezingen, een opmaat voor het referendum in 2011 waarin het Zuiden mag kiezen of het onafhankelijk wil worden van het Noorden.

De vrede werd op 9 januari 2005 gesloten, na ruim twintig jaar burgeroorlog; dat wordt dezer dagen herdacht. Vlak voor de jaarwisseling werden het Noorden en het Zuiden het eens over een referendumwet en een wet over het betwiste olierijke grensgebied rondom de stad Abyei. Beide wetten zijn hard nodig om de verkiezingen te laten doorgaan. ,,Als het vredesakkoord wordt verbroken, betekent dat een nieuwe oorlog”, meent Tor Tangwar van de Zuidelijke regeringspartij. Daarvoor waarschuwen ook grote internationale organisaties in een rapport dat vorige week uitkwam.

Dat de spanning in het land oploopt blijkt uit de toenemende kleine conflicten. In Tonj, een stad midden in het Zuiden, vielen 139 doden onder rivaliserende stammen. In Zuid-Soedan vielen in 2009 meer doden dan de afgelopen jaren, zelfs meer dan in Darfur, blijkt uit cijfers van de VN. De aandacht verschuift dan ook langzaam van Darfur naar het Zuiden. Alle hoop, ook van de internationale gemeenschap, is gevestigd op het vredesakkoord.

Een van de grote twistpunten is de inkomstenverdeling van de olie. Voor zowel het Noorden als het Zuiden is olie de grootste bron van inkomsten, al is het lang niet altijd duidelijk waar het geld van de olie blijft.

Er blinkt groene prut in een pas geboord gat vlakbij Bentiu, de hoofdstad van de olierijke Zuid-Soedanese provincie Unity. In de nabije toekomst wordt olie omhoog gepompt uit de verse gaten. Het zwarte goud heeft in het verleden Unity en Soedan verscheurd en dreigt dat opnieuw te doen. Tijdens de oorlog wilden de Noord-Soedanezen de olievelden beheersen. Ze bombardeerden de hele provincie en maakten gebruik van zuidelijke milities die alles platbrandden, mensen vermoordden en vee stalen. Waar olie werd gevonden, moesten dorpen en mensen verdwijnen om plaats te maken voor wegen en oliemaatschappijen uit Europa, Amerika en Azië.

Onder de bladeren van een neem (spreek uit als niem) zit Tunguer Keigong. Als de traditionele leider van de Nuer-stam in Bentiu heeft hij deze boom als zijn ’kantoor’. Zijn grijze koffertje staat voor hem op een kruk. Tunguer is een gerespecteerde zestiger en wordt als een oude wijze man gezien door de inwoners van Bentiu. Ze komen bij hem voor raad en hij spreekt recht in bijvoorbeeld familiegeschillen. Zijn Ray-Ban zonnebril en Manchester Unitedpetje vormen een vreemd contrast met zijn status. Naast hem zitten nog twee mannen die hem helpen met rechtspreken. ,,Ik heb het allemaal gezien”, zegt Tunguer. ,,Ik heb gezien hoe soldaten uit het Noorden de kinderen levend in het vuur gooiden. Zelf heb ik ook kinderen verloren. Ik ben te oud om niet de waarheid te vertellen. ”

Na het tekenen van de vrede zou een gemengd leger van Noord- en Zuid-Soedanezen de zuidelijke olievelden bewaken. De praktijk is anders, zegt Tunguer. ,,Het leger van Noord-Soedan beheerst nog steeds de olievelden. Zuid-Soedanese legereenheden en de VN-vredessoldaten hebben geen toegang tot de oliegebieden. Wij in Bentiu hebben nog nooit geprofiteerd van de olie. Het heeft alleen maar ellende veroorzaakt.”

Zijn verhaal wordt bevestigd door James Put Yak. Hij is politiek verantwoordelijk voor enkele dorpen ten zuiden van Bentiu. ,,De regering van Soedan zou ons na het vredesverdrag een deel van de olieopbrengsten moeten geven, maar tot nu toe hebben we al die jaren niets gehad.”

De vooruitzichten voor een eventueel onafhankelijk Zuid-Soedan zijn niet rooskleurig. Ongeveer twee derde van de olie is in Zuid-Soedan, en dat is een bron van inkomsten die het Noorden niet zomaar laat gaan. ,,Onafhankelijkheid betekent weer een nieuwe oorlog”, zegt de regionale politicus Tor Tangwar. ,,Als we het referendum halen in 2011, zijn we niet van de ene op de andere dag los van het Noorden. Dat is een proces en de internationale gemeenschap moet en gaat ons daarbij helpen.”

Ook de traditionele leider van Bentiu, Tunguer, heeft vertrouwen in de internationale gemeenschap, ondanks de kritiek. ,,Het Noorden zal ons niet laten gaan, maar wij vechten terug en de internationale gemeenschap zal ons steunen.”

Maar het Noorden is niet het enige probleem. Rapporten van organisaties als International Crisis Group, Small Arms Survey en Instituut Clingendael, waarschuwen dat de spanningen tussen stammen en partijen in het Zuiden verder escaleren.

,,Ik ben bang dat er een machtsstrijd ontstaat als het Zuiden onafhankelijk wordt,” zegt Rosan Smits, onderzoeker bij Clingendael. ,,De politiek in het Zuiden is onstabiel. Het Noorden heeft niet eens veel macht en soldaten nodig om het Zuiden onstabiel te maken. Door de politieke en etnische spanningen in het Zuiden is het voor het Noorden eenvoudig om hun verdeel-en-heerspolitiek toe te passen. Dus of het referendum er nu wel of niet komt, het is niet waarschijnlijk dat de post-referendum periode vreedzaam verloopt.”

Hoofdverantwoordelijke van de VN voor de humanitaire hulp in Zuid-Soedan, Lise Grand, is wel positief over de politieke situatie daar. Ze lijkt de enige. ,,De verkiezingen en het referendum zullen heel soepel verlopen.” Dat ze daarmee tegen alle rapporten ingaat, brengt haar niet van haar stuk. ,,Ik denk dat alle partijen het belang van vrede inzien.” Als voorbeeld noemt ze de politici die mensen opriepen om zich te laten registreren voor de verkiezingen. Dat deze registratie allesbehalve soepel verliep, laat ze buiten beschouwing.

Er zijn ook positieve ontwikkelingen. Zo wordt in Juba, de hoofdstad van Zuid-Soedan, veel gebouwd door bedrijven uit Kenia, Eritrea, Oeganda, Libanon, Thailand. Allemaal in samenwerking met een Soedanese zakenpartner, want dat is wettelijk verplicht. Wegen worden aangelegd, huizen gebouwd en ook de voedselindustrie begint vorm te krijgen. Zuid-Soedan importeert tot nu toe vooral etenswaar uit Oeganda en Kenia. Daarom is begonnen met behulp van buitenlandse investeerders aan een grootschalig landbouwproject, een slachterij en viskwekerij.

Zakenmensen in Soedan hebben vaak meer vertrouwen in de private sector dan in de hulpverlening. Zo ook Benjamin Bol, hoofd van de Zuid-Soedanese Kamer van Koophandel en belangrijk zakenman. Onlangs was hij samen met de president van Zuid-Soedan in Nederland en binnenkort komt hij terug om nog meer investeerders te zoeken. ,,Hoe meer bedrijven en landen investeren in Zuid-Soedan, hoe meer mensen er belang bij hebben dat het vrede blijft.” Maar Bol zegt ook: ’Iedereen die zegt voor één Soedan te stemmen in 2011, is een leugenaar’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden