Opinie

Beethoven als balletgebak

Beschikt Het Nationale Ballet over een januskop? Afgaande op de twee programma's waarmee het gezelschap het nieuwe seizoen opende zou ik denken van wel. Het begon maandag in het Muziektheater zo spetterend en uitbundig. Veertig dansers lieten met hun 'Artifact'-versie (Billy Forsythe, 1984) zien waarom ook zij na het jongste Edinburgh Festival met een Archangel Award hadden mogen terugkeren. Terecht waren pers en publiek in Schotland laaiend enthousiast.

Zoals al vaker vermeld: Forsythe had destijds met deze vier akten een tijdbom onder het klassieke ballet laten afgaan. Na die alweer legendarische revolutie - zo weten we nu - zou het imago van ballet voorgoed veranderd zijn. Forsythe brak het keurslijf van het klassieke ballet open en maakte nieuwe mengvormen mogelijk. Al in 1991 demonstreerden de dansers in Amsterdam hoe 'Forsythe-rijp' zij waren. En dat zijn ze nog!

De huidige uitvoering met talenten als Sofiane Sylve en Gael Lambiotte in de beruchte tweede akte op de chaconne van Bach heb ik met stille verbazing en diepe bewondering ondergaan. Deze choreografie (ooit 'Het Zwanenmeer van de nieuwe tijd' gedoopt) is een bombardement op de zintuigen gebleven.

De vier akten op het kale, halogeen beschenen toneel en in de aanwezigheid van een alles dirigerende 'moddervrouw', een hysterisch kakelende 'historical woman' en een 'man with megaphone' afspeelt, bieden nog altijd een sleutel op het totale oeuvre waarmee Forsythe ook na 1984 de ballettechniek onttakelde en toch als een organisatiesysteem van onze gedachtegangen presenteerde. En zoals bij alle Forsythe-creaties gaat ook achter dit ballet over de geheugenkunst van ballet een apocalyptische visie schuil. Het mechanisch precieze corps de ballet gaat op in een maalstroom van dwangmatige discipline, onder aanvoering van de kronkelende moddervrouw die alles en iedereen tot een strakgeordende chaos verordonneert.

Hoe ongelooflijk gedateerd en bijna mallotig achterhaald bleken daags daarna in elk geval twee van de drie balletten die het nieuwe Van Beethoven-programma vormen! Met de wereldpremière van Xinpeng Wang op het adagio uit Beethovens Negende Symfonie heeft niet alleen deze Chinees (thans werkzaam in Essen) maar ook het Nederlands Balletorkest een sprong terug in de jaren zeventig gedaan. Zelden zag en hoorde ik zo'n zoetsappig, berustend gekabbel. Deze ex-solist van het Beijing Ballet, opgeleid in de Russisch-Chinese balletheroïek, liet zeker de schellen van zijn ogen vallen toen hij zo'n tien jaar terug met het werk van Kylian, Van Manen, Van Schayk of Forsythe kennismaakte, maar in zijn directe epigonisme daarvan vergat hij dat er ook zoiets als dramaturgie en dramatiek vereist is. Beethovens beroemde adagio verandert in zijn verbeelding zelfs in braaf balletgebak, in een aankleding waarvoor zijn lichtende voorbeelden zich ook in 1970 al diep zouden schamen.

Even tegenvallend en bij vlagen zelfs deerniswekkend slecht was de reprise van Toer van Schayks Symfonie nr. 7, uit 1984. Destijds werd dit symfonische ballet alom bejubeld als een meeslepend, explosief werk vol autobiografische annotaties. Bar weinig van de gedrevenheid van weleer, toen verzekerd door het charismatische temperament van Clint Farha, Lindsay Fisher en Jeannette Vondersaer in de solorollen, is in de nieuwe bezetting terug te vinden. Er werd overdreven slordig en ongelijk door de twintig uitvoerenden gedanst en van de heldere, ruimtelijke patronen bleef in het te hoge tempo uit de orkestbak niets meer over dan spitzen-gefladder, bizar gedoe en folkloristische pathos. Gelukkig was er in dit programma ook een reprise van de tijdloze klassieker van Van Manen uit 1973, zijn 'Adagio Hammerklavier'.

Hoewel veel van de oorspronkelijk intimiteiten in de opmerkelijk brede zwarte omlijsting in het Muziektheater verloren gingen, blijft dit ballet zijn eeuwige ontroeringswaarde behouden, ditmaal vooral door Wim Broeckx en Gael Lambiotte. Zij weten - beter dan de anderen - de betekenis van oogopslag en verstandhouding in die superieure slow motion te treffen. Elke tijd zal aan de uitvoering van dit adagio een andere dynamiek en kwaliteit geven. Bij Het Nationale Ballet werd het ruim een kwart eeuw later voor de zoveelste maal bewezen, al dansen de schimmen van de eerste cast voor mij nog altijd mee. Ach, hoe daarbuiten te stappen en te leren vergeten?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden