Beestachtigheden van anderen dan Hitler blijven onbesproken

AMSTERDAM - De voorstelling 'De jeugd van Hitler', van de Noordhollandse theatergroep voor het basisonderwijs Wederzijds, is in woord en beeld een uiterst harde confrontatie met het geweld van de nazi's in de tweede wereldoorlog. Voor vrijwel alle kinderen uit het publiek is dit de tijd waarin hun grootouders jonge mensen waren, en de vraag is dan ook of deze theatrale geschiedenisles doel treft.

Tijdens de premiere die Wederzijds vorige week gaf in de gymnastiekzaal van een basisschool in Amsterdam Slotervaart, kwam ik tegenstribbelend tot de conclusie dat Wederzijds met deze produktie op de essentiele punten fout zit. De docenten zullen het hopelijk broodnodig vinden hun leerlingen voor en na de voorstelling goed te doordringen van het feit dat het in deze oorlog vergassen, doodslaan en aan flarden bombarderen van de miljoenen kinderen niet uitsluitend - zoals hier heel sterk wordt gesuggereerd - mag worden toegeschreven aan 'de vernietigingsdrang van die ene man'.

Opvoeding

'De jeugd van Hitler' is een stuk van de Zweed Niklas Radstrom. Hij baseerde zich op een studie van de psychiater Alice Miller, die een relatie legde tussen de liefdeloze, ja wrede opvoeding van de jonge Adolf in Oostenrijk en de latere terreur van de nazi's. In de Nederlandse voorstelling hebben regisseur Matthieu Guthschmidt en dramaturg Ad de Bont fragmenten uit 'Mein Kampf' aan de tekst toegevoegd; de vrolijke 'Wanderlieder' die door componist Guus Ponsioen zijn geschreven, zijn gebaseerd op liederen van de Nederlandse NSB.

Het kind Adolf Hitler is uitgesplitst over twee personages, gespeeld door de actrices Ilja Tammen en Marike van Weelden. Zij zijn, in een gezin waarin de vrouwen worden veracht en vernederd - moeder Klara (Ingeborg Ansing), zus Angela (Winie Froeling) en de waanzinnige tante Johanna (Ruth de Gooyer) - de 'harde' en de 'zachte' Adolf, het kind dat door de ranselpartijen van vader Alos (Bram Kwekkeboom) opgroeit tot een monster dat elke zachtheid of tederheid in zichzelf doodt.

'De jeugd van Hitler' is een dodenzang voor het verdwenen kind, zegt Wederzijds: voor het kind dat in Hitler verdween, en voor de miljoenen kinderen die door zijn terreur verdwenen.

Maar de miljoenen die hun kansen grepen om beestachtigheden te begaan of die uit lafheid en pure onverschilligheid lieten begaan, blijven op een pijnlijke manier buiten beeld. Geen woord wordt aan hen gewijd.

Ik vind dat een geschiedvervalsing die onaanvaardbaar is. Over de monsterachtigheid van Hitler hoeven we niet te twisten; wel over de afwezigheid, in deze voorstelling, van de ontelbaren die van de droom een daad maakten. En dan: waarom wordt op geen enkele wijze een verbinding gelegd met het fascisme dat we nu beleven? Haalt het fascisme zijn rancune en zijn rassenwaan niet even gretig uit totaal verschillende opvoedingen?

Aframmeling

Dat ligt buiten de bedoeling van deze voorstelling, zal Wederzijds zeggen. Ik ben bang dat hier, hoezeer te goeder trouw ook, een grote vergissing wordt gemaakt. Want als vader Alos zijn zoon met de riem met gesp een aframmeling geeft (harde slagen op een ijzeren kuip, terwijl de waanzinnige Johanna met een grote heggeschaar knippend door de kamer gaat), staat dat in geen verhouding tot de vermoorde kinderen wier portretjes tijdens de voorstelling worden onthuld, staat dat in geen verhouding tot de zin die wordt uitgesproken over de vaak nog levend begravenen: 'Op die dagen kon je de aarde nog lang zien bewegen als in lichte golven'. Dat kun je op geen enkele wijze met elkaar vergelijken; en doe je dat tegen beter weten in toch, dan treft de schrilheid van het valse sentiment genadeloos je oren.

De eerste openbare voorstellingen van 'De jeugd van Hitler' zijn te zien op 6 en 7 maart in De Krakeling in Amsterdam.

(Op de foto's: Ilja Tammen en Marike van Weelden als de kleine Adolf Hitler, Bram Kwekkeboom als vader Alos en Ruth de Gooyer als tante Johanna)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden