Beesd heeft niet veel op met Kuyper

Hervormde dominee in Betuwse gemeente werd voorman van gereformeerde zuil

De Pieterskerk in het Betuwse dorp Beesd zit stampvol deze zaterdagochtend. Van heinde en ver zijn mensen naar dit monumentale protestantse godshuis gekomen om Abraham Kuyper, architect van de gereformeerde zuil, te herdenken. Ze luisteren naar oud-premier Jan Peter Balkenende, CDA-voorzitter Ruth Peetoom en Bas Plaisier, prominent in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).

In 1863 werd Kuyper voorganger in Beesd, zijn eerste gemeente. Hij was toen nog hervormd. 2013 werd het Kuyperjaar, maar de geplande herdenking in oktober ging niet door vanwege de begrafenis van de Belgische oud-premier Martens.

De sprekers benadrukken Kuypers verdiensten. Onder hun gehoor zijn weinig inwoners van Beesd. Kuypers latere invloed in Nederland was enorm, maar zijn predikantschap in Beesd eindigde in 1867 in duurzame ontwrichting. Kuyper verhuisde naar Utrecht.

Bijna nergens kreeg het gereformeerde denken zo weinig invloed als in Beesd. Henk van Noord van de kerkenraad windt er geen doekjes om. Balkenende noemt zich in zijn toespraak een Kuyperiaan, maar in zijn dankwoord zegt Van Noord: "Dat ben ik niet." Mensen op straat weten nauwelijks wie Kuyper was. "Dat is geschiedenis hè," grinniken ze. En ja, er is een straat naar hem vernoemd, en ook naar Pietje Baltus, de mysterieuze vrouw die Kuyper bekeerde tot het geloof van de 'fijnen', voorlopers van de gereformeerden. Maar ook dat laatste kunnen ze je op straat amper vertellen. In Beesd zijn ze katholiek of hervormd, niet gereformeerd, en naar de kerk gaan er weinigen.

Toch is Beesd een beetje het Mekka van gereformeerd Nederland. Het dorp speelde een hoofdrol in de oorsprongsgeschiedenis van de gereformeerde zuil, die zich liet gelden met een eigen kerk, universiteit (VU), vijf premiers, een politieke partij, een krant en talloze maatschappelijke instellingen. Die partij was de antirevolutionaire ARP, met vooral gereformeerde aanhang. Beesd stemde of CHU (hervormd) of KVP (katholiek), de partijen die in 1980 met de ARP het CDA vormden. Gereformeerden en hervormden gingen samen in de fusiekerk PKN.

In Kuypers tijd was Beesd alleen per postkoets en veerpont te bereiken. Pas later deed het eerste moderne openbaar vervoer zijn intrede, een stoomboot op het riviertje de Linge. 'Het isolement is onze kracht', zo luidde een antirevolutionaire slogan. Maar onder zijn eigen isolement in Beesd leed Kuyper erg.

In de negentiende eeuw ontstonden diverse gereformeerde kerkgenootschappen door uittredingen uit de hervormde kerk. Orthodoxen klaagden over de vrijzinnige hervormde prediking. Voordat ze eigen kerken vormden, hielden ze thuisdiensten. Dat deed ook Pietje Baltus. Ze vergeleek Kuypers toen nog vrijzinnige preken met een namaakworst, aantrekkelijk van buiten maar met een onverteerbare inhoud. Ze was beslissend voor Kuypers overgang naar de orthodoxie, zo schreef hijzelf, overigens pas na haar dood in 1914. Intussen ontwikkelde hij zich tot de voorman bij uitstek van de gereformeerde zuil. De versmade dominee van Beesd brengt het zelfs tot premier. Balkenende eert zijn voorganger met een bezielde en lovende toespraak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden