Beeldvorming domineert discussie over genetisch gemodificeerde voedselgewassen

Een veld met genetisch gemodificeerde maïs. Beeld EPA
Een veld met genetisch gemodificeerde maïs.Beeld EPA

Tik 'GMO', de afkorting voor het genetisch modificeren van voedselgewassen, in op Google en je krijgt de meest afschrikwekkende plaatjes te zien. Beelden van embryo's die in tomaten groeien, kinderen die zombies worden als ze gemodificeerde maïs eten en heel veel injectiespuiten. Ondertussen zijn er maar weinig mensen die daadwerkelijk doorgronden hoe het zit en wat de risico's zijn, schrijft Janno Lanjouw van de Youth Food Movement.

Janno Lanjouw

Het genetisch modificeren van voedselgewassen is al jaren een heet hangijzer. De techniek is mogelijk de oplossing voor het voedselprobleem, zo stellen voorstanders. Met name in tijden waarin de wereldbevolking sterk groeit en de voedselvoorziening afneemt, is er behoefte aan genetisch gemodificeerde organismen, oftewel gmo's. Maar de techniek is niet onomstreden. Sterker nog, tegenstanders zien de techniek als één van de grootste bedreigingen voor het voedselsysteem. Het zou bijvoorbeeld kunnen leiden tot meer gebruik van landbouwgif, meer macht voor grote bedrijven die alleen maar denken aan winst maken of tot een onomkeerbare 'genetische vervuiling'.

Selectief kruisen
Toch, het debat over genetische modificatie blijft wat apart. Want in feite zijn wij natuurlijk niets anders dan een genetische voortzetting van onze voorouders. Genetische modificatie is een natuurlijk verschijnsel: onze genen passen zich voortdurend aan. Zo is bijna al ons eten een aangepaste versie van een wilde oervariant. Neem bijvoorbeeld tomaten. De fruitsoort komt oorspronkelijk uit de Andes, maar was aanvankelijk nauwelijks eetbaar. Een aantal eeuwen geleden namen mensen het fruit mee naar het gebied wat nu Mexico is, waar ze door een lang proces van selectief kruisen een soort wisten te creëren die lijkt op onze huidige tomaat. In feite is het hele landbouwproces van de afgelopen eeuwen gestoeld op het doorvoeren van genetische aanpassingen in voedselgewassen en dieren; de ons welbekende melkkoe is ook een doorgefokte versie van de oerrund. Die genetische aanpassingen zijn voornamelijk tot stand gekomen op natuurlijke wijze. De rol van de mens was slechts beperkt tot het kruisen van bestaande planten- en diersoorten.

De huidige aanpak van genetische modificatie verschilt echter sterk met die van onze voorouders. Waar men vroeger decennia deed over genetische modificatie, kan men tegenwoordig met behulp van laboratoria in een handomdraai de genetische samenstelling van een product veranderen. Bovendien biedt genetische modificatie nog een extra mogelijkheid: bij het zogenoemde proces van transgenese worden eigenschappen van de ene soort overgebracht op een andere. Zo is de mens in staat om bijvoorbeeld gewassen te voorzien van genen die afkomstig zijn van een bacterie, zoals de voor insecten dodelijke Bacillus Thuringiensis. Voor de boer is het een uiterst effectief middel om insecten van zijn gewassen af te houden, en daarnaast ook nog goed voor het milieu. Hij hoeft dan immers in principe geen gif te spuiten.

De risico's
Dit klinkt misschien best goed, maar er zijn ook serieuze bezwaren tegen genetisch modificeren. Want hoe veilig is het eigenlijk om het resultaat van een laboratoriumexperiment te eten? Claims van producenten dat hun producten veilig zijn worden door tegenstanders vergeleken met vergelijkbare statements over bijvoorbeeld het insecticide ddt en pcb's, producten die achteraf gezien juist zeer gevaarlijk voor mens en milieu bleken te zijn. Ook is er een aanmerkelijk risico dat de genetische modificatie zich gaat verspreiden in de natuur. Volgens velen zijn de gevolgen daarvan moeilijk te overzien. Wie weet wat er verderop in de voedselketen veranderd door de kunstmatig ingebouwde eigenschap?

Weer een ander bezwaar is dat genetische modificatie in het huidige systeem leidt tot een soort privatisering van levende soorten. De bedrijven die de modificaties ontwikkelen patenteren de gemodificeerde soorten namelijk. Maar kan dat eigenlijk wel, leven patenteren? Het is in ieder geval een uitstekend businessmodel, want eten moeten we toch. En wat te denken van de ethische bezwaren? Is het niet in beginsel onjuist om genen van verschillende organismen met elkaar te vermengen, zoals in het voorbeeld van de Bt-modificaties, het gif dat al decennia wordt gebruikt als insectenverdelger in de biologische landbouw.

De angst voor het onbekende
Dit is slechts een kleine greep uit een waslijst aan bezwaren van tegenstanders. Veel wetenschappers en natuurlijk de bedrijven die de modificaties ontwikkelen vinden de bezwaren onterecht. Ze zeggen dat ze worden ingegeven door een angst voor het onbekende. Misschien niet helemaal onterecht, want er doen zeker indianenverhalen over GMO de ronde. Genetisch gemodificeerd voedsel wordt door ardente tegenstanders 'Frankenfood' genoemd en als op 'GMO' intikt bij Google en op afbeeldingen zoekt, krijg je de meest afschrikwekkende plaatjes. Beelden van embryo's die in tomaten groeien, kinderen die zombies worden als ze gemodificeerde maïs eten en heel veel injectiepuiten.

Maar niet alleen de tegenstander leggen een overdreven photoshophuisvlijt aan de dag. In de beeldvorming van de bedrijven die genetische modificaties ontwikkelen, leidt de techniek tot oneindige groene velden en overvloedige oogsten. Vrolijke, aantrekkelijke wetenschappers werken in een plantenkas aan de nieuwste technieken en de kleine boer toont trots de opbrengst. De discussie is daarmee een speelbal van de beeldvorming geworden en ondertussen zijn er maar weinig mensen die daadwerkelijk doorgronden hoe het zit en wat de risico's nu zijn. Het is daarom van groot belang dat de gewone burger zich in het onderwerp - de mogelijkheden en de risico's - gaan verdiepen. Op dit moment worden er in grote delen van de wereld genetische gemodificeerde gewassen ingezaaid. Nog afgezien van de mogelijke risico's, staat genetische modificatie daarmee symbool voor de toekomst van ons voedselsysteem. En daar zou iedereen zich in moeten verdiepen. Je bent immers wat je eet.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden