beeldende kunst

WOLFSBURG - Een overzicht van veertig jaar kunst uit Los Angeles vindt in het Kunstmuseum van Wolfsburg een toepasselijk decor. Het hightech gebouw noodt uit om geavanceerde kunst te tonen, die in dit geval ook nog eens afkomstig is uit een vergelijkbare autostad. 'L.A. art' ontstond in een gebied dat lang als een echte 'frontierstaat' kan worden beschouwd. Dat leverde jonge, dynamische en vitale kunst op die zonder enige historische referentie werd gemaakt en daardoor buiten traditionele kaders viel.

CEES STRAUS

Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de expositie geen eigen initiatief is van het Duitse museum, dat in een tournee stapte die in Denemarken begon. 'Sunshine & Noir - Kunst in Los Angeles 1960-1997' is een initiatief van directeur Lars Nittve van het Louisiana Museum in Humlebaek bij Kopenhagen. Wolfsburg is wel de dichtstbij gelegen plaats om vanuit Nederland de expositie te bekijken.

Nittve toont met dit overzicht een zeer persoonlijke keus die ongetwijfeld ook representatieve kanten heeft, maar die toch vooral getekend wordt door zijn ervaringen in de Amerikaanse stad. Overal in de catalogus, die veel meer een boek over zijn belevingen in de staat Californië is, weidt hij uit over de fenomenologische aspecten van de kunst in een samenleving die hem opvalt als een jungle. Al in de vierde regel van zijn verslag glijdt zijn vliegtuig over wijken in L.A. die, naar hem is verteld, moeten worden beschouwd als gangland.

'Het is daar doodgevaarlijk' hoor je hem denken, waarschijnlijk ook de reden dat hij geen gewag maakt van het cultureel centrum van Watts waar hij heel typerende Afro-American kunst had kunnen zien. Eenmaal met beide voeten op de Californische grond valt hem vooral het massieve autoverkeer op dat de mensen van de ene anonieme stadswijk naar de andere klakkeloze buurt brengt. L.A. stelt de vraag of het de hel of het paradijs vertegenwoordigt, of om in lokale termen te blijven 'Sunshine' of 'Noir'. Op die gronden verantwoordt Nittve zijn keuzes.

Nu zal iedereen die Los Angeles voor het eerst bezoekt, worden getroffen door die ook voor Amerika zulke specifieke omstandigheden waaronder de mensen in deze staat leven en kunst maken. Maar anders dan voor een Europeaan is de kunst uit Californië ook in de Verenigde Staten zelf een op zichzelf staand verschijnsel. Aan de Oostkust wordt veelal vanuit een intellectualistische houding gewerkt, met een lichte herinnering aan het feit dat de beeldende kunst uit een traditie voortkomt. Zonder Cézanne was er nooit een moderne kunst geweest, zonder Mondriaan geen abstracte kunst, zie de schilders Newman en Ryman. Aan de Westkust zijn Newman en Ryman hooguit namen uit de kunsthistorische boeken. Daar richt men zich niet op formele vragen hoe het formaat van het doek zich verhoudt tot de verfmassa, hoe verf van het linnen kan afdruipen. De Californische schilders hebben zich over dergelijke fundamentele zaken niet gebogen. Op een enkeling na hebben ze geen deel genomen aan de minimal art van Judd, Andre en De Maria (of het moet John McCracken zijn die in Wolfsburg twee prachtige beelden laat zien). Ze zijn geen filosofen die hun stempel op de kunst zetten met scherp geformuleerde opinies, theorieën of statements. Eigenlijk 'doen ze maar wat', naar stijl en inhoud bekeken. Maatschappelijk engagement ontbreekt doorgaans, reflecties over de samenleving komt wel bij zwarte kunstenaars voor en in zekere zin ook bij de feministen, maar is zeker geen gemeengoed: de vraag of kunst politiek-correct moet zijn, speelt zich in het Oosten af, veel meer dan in het Westen.

Nittve maakt de fout om Ed Ruscha als een typerend voorbeeld van L.A.-kunst naar voren te schuiven. Ruscha is in feite een Californische variant op de overal in Amerika zo veel bedreven pop-art. Hij (en met hem Mel Ramos, die in Wolfsburg ontbreekt) schildert triviale zaken variërend van tekstborden en reclameteksten tot billboards langs de snelweg, als er maar sprake van taal is. Ruscha doet dat in een bijna anonieme stijl waaraan hij geen enkel waarde-oordeel verbindt. Waar zagen we dat eerder? Toch niet bij de Oostkust-pop-art van Andy Warhol of in de commodity art van de New Yorkers Haim Steinbach, Jeff Koons of Peter Halley?

Spilfiguur

In plaats van Ruscha had John Baldessari centraal kunnen staan. Zijn enorme invloed als docent aan de kunstacademie van CalArts wordt in Europa nog altijd onderschat. Was Baldessari als spilfiguur genomen, dan had de expositie een heel ander karakter gehad. Baldessari was een van de eersten die erop wees dat de schilderkunst van zijn traditionele middelen als verf en kwasten ontdaan, toch een rijke toekomst tegemoet kon zien. Hij verving de kwasten door de camera, zonder daarmee een fotograaf te worden. Met Baldessari begon de opkomst van de fotografie als autonoom uitdrukkingsmiddel binnen de beeldende kunst. Mede omdat hij deze ideeën aan zijn studenten uitdroeg, zijn er in Californië tientallen kunstenaars die in zijn voetsporen verder gingen.

Misschien om toch enig houvast in de jungle van namen en stijlen te hebben, koos Nittve voor namen die hij toch al uit het kunstcircuit kende. Bij sommigen kon hij er niet omheen: een overzicht van L.A.-kunst kan het niet stellen zonder de jongere generatie van Paul McCarthy en Mike Kelley. Maar waarom niet-Californiërs als Bruce Nauman, Bill Viola en Edward Kienholz (met The Beanery uit het Stedelijk Amsterdam prominent aanwezig) in dit overzicht zijn opgenomen, is een raadsel. Een andere reden dan dat zij ooit eens in Californië waren, is er niet te geven. In niets reflecteren zij op het leven in the sunny state.

Nee, wie het typerende Californische karakter wil vinden, zoekt het bij iemand als Tony Berlant die de banaliteit van de pop-art gebruikt voor vrolijk beplakte huisjes (L.A.-kunst is altijd goed geweest in het minimaliseren van ideeën, het megalomane van sommige kunstenaars aan de Oostkust is haar volkomen vreemd). Of bij de ogenschijnlijk a-symbolische en ongevormde bubbelmassa's van Ken Price (met onderhuidse verwijzingen naar de West Coast Ceramics), of bij Raymond Pettibon die in een bestudeerd-knullige wijze literaire thema's verbeeldt. Die kunstenaars, die de echte L.A.-overtuiging hebben, zijn er op de expositie helaas te weinig.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden