beeldende kunst

'Fiamminghi a Roma 1508-1608'. Paleis voor Schone Kunsten, Brussel nabij het Centraal Station. Di t/m zo 10-20 behalve op 17 apr. en 1 mei. Tot 21 mei. Catal. Bfr. 1430 (ca. ¿ 82,50). Trein-toegangskaarten (Rail Idee) bij de Nederlandse Spoorwegen. Van 7 juni tot 4 september is deze tentoonstelling in het Expositiepaleis te Rome.

Dat waren sterke punten van de Renaissance, een kortstondige bloeitijd waarin de mens in perfecte harmonie met de wereld leek te zijn. Maar die tijd liep al ten einde toen zij kwamen kijken. Onrust sloop zelfs in het late werk van de hemels-serene Rafaël. De kunst van de 16de eeuw gebruikte brokstukken, citaten uit de voorafgaande en de antieke.

Van Italië uit verbreidde zich in de toonaangevende kunst een nieuwe, geestelijk complexe stijl met centra in Fontainebleau, Praag, Utrecht en Haarlem. De Vlaming Bartholomeus Spranger werd een hoofdfiguur van deze stroming. Ze was net als de hedendaagse kunst internationaal, met een hoogst conceptueel karakter. Maar op de Brusselse tentoonstelling kan men zien, dat de schilders uit het Noorden op verworvenheden uit waren waar onze moderne kunst zich een eeuw geleden weer van heeft ontdaan. Ook vandaag, nu figuratieve kunst met een verhalende inhoud weer acceptabel wordt gevonden, blijkt de psychische afstand tot deze Fiamminghi groot te zijn.

Zij hadden door grafische reprodukties bij voorbaat indrukken van de nieuwe Italiaanse kunst. Invloedrijk waren ook kartons van Rafaël voor Brusselse tapijtweverijen. Bij hun keuze van onderwerpen werden zij beïnvloed door humanistische literatuur. Wat zij van huis meebrachten was, volgens de schilder-schrijver Vasari, 'gotisch, barbaars'. Wel had men in Italië waardering voor de Vlaamse stofuitdrukking en de fantasie-landschappen, zoals die van Paulus Bril in deze tentoonstelling.

Rode Zee

Twee van zulke landschappen nemen in Brussel een belangrijke plaats in. Jan van Scorel schilderde in Venetië een figurenrijk, panoramisch landschap met de doortocht door de Rode Zee. Het is pas onlangs herontdekt. Scorel moet het nog vóór zijn vertrek naar Rome in 1622 hebben gemaakt. Vooral de massaregie is indrukwekkend. Een 383,3 cm breed panorama van de Haarlemmer Maarten van Heemskerck is afgebeeld buitenop de 478 bladzijden dikke catalogus. Van Heemskerck kwam in 1632, met de tweede golf 'Fiamminghi'. Hij plaatste diverse Romeinse oudheden in het landschap, maar ook de tempel van Diana in Ephese en de kolos van Rhodos. Op de voorgrond geeft Helena zich gewillig over aan de ontvoering die zou leiden tot de Trojaanse oorlog. Het onheil wordt aangekondigd door brandende schepen en dreigende wolken.

Enkele schilderijen die aan Italiaanse meesters waren toegeschreven zijn waarschijnlijk gemaakt door de Brusselaar Peter de Kempeneer, van wie op de expositie een tapijt hangt. Pieter Bruegel, die van 1550 tot 1553 in Italië is geweest, gaf in zijn werk geen blijk van belangstelling voor antieke beelden en rafaëleske schoonheid. Hem boeiden de Alpen meer.

Ook de 16de eeuw was in veel opzichten een veelbewogen tijd, met gebeurtenissen als de reformatie in 1520 en de plundering van Rome door Habsburgse troepen in 1527. Na de Beeldenstorm in 1566 trokken nog meer Vlamingen naar Italië. Het schilderij 'Jaël en Sisera' van Hans Speckaert, een recente aanwinst van het museum Boymans-van Beuningen, is nu tijdelijk in de geboorteplaats van deze kunstenaar over wie weinig bekend is. Van hem is ook een geschilderd portret van de graveur Cornelis Cort aanwezig.

Humanisten

Cort behoort, met Raimondi en Goltzius, tot de prentkunstenaars die voorbeelden van de grote meesters bekendmaakten in de Westerse wereld. Hun bladen werden hogelijk gewaardeerd door humanisten die Vergilius en Ovidius in het latijn lazen. Zij begrepen bijvoorbeeld een schilderij dat aan Gillis Cognet was toegeschreven maar volgens de catalogus van Anthonie Blocklandt kan zijn. Het stelt het moment voor waarop de jachtgodin Diana ontdekt dat de nimf Callisto zwanger is. Men kende destijds in beschaafde kringen het vervolg van het verhaal: de gemalin van Zeus begreep dat haar man een verhouding met Callisto had en veranderde de nimf in een berin.

Het schilderij toont hoe een naakte nimf het onderlijf van Callisto ontbloot. Het is een van de vele voorstellingen die de mythologie als voorwendsel gebruiken voor een nadrukkelijk naaktvertoon. Maar misschien was er voor wulpsheid, net als in boeddhistische kunst, een geestelijke rechtvaardiging. In een schilderij van Titiaan vertegenwoordigt een rijk geklede vrouw de aardse liefde en een naakte de hemelse. Met Nieuw Testamentische schilderijen van Rubens begint op de expositie de nieuwe eeuw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden