beeldende kunst

Oude meesters in Centraal Museum, Utrecht. Di t/m za 10-17, zon- en feestd. 12-17 t/m 10 sept.

De schilderijen zijn, met vele andere uit het Utrechtse museumbezit, gekozen door Simon Levie. Na zijn bouwheerschap als directeur van het Amsterdams Historisch Museum en zijn hoofddirecteurschap van het Rijksmuseum, heeft dr. Levie weer tijd voor de kunsthistorie. Onder Elisabeth Houtzager werkte hij tot 1958 als conservator van de afdeling schilderijen van het Utrechtse museum. Nu heeft hij als gastconservator een keuze gemaakt uit de hem goeddeels vertrouwde verzameling.

Naast beroemde topstukken komen ook minder bekende meesters aan de orde zoals de schilder van gefantaseerde landschappen Claude de Jongh en Nicolaes Knupfer uit Leipzig, die in Utrecht bij Abraham Bloemaert het vak leerde en zelf de leermeester werd van Jan Steen. Maar de kern van de tentoonstelling vormen uiteraard de Utrechtse caravaggisten met als belangrijkste meesters Ter Brugghen, Van Baburen en Honthorst.

De tentoonstelling begint in het oude deel van het museum met Jan van Scorel. Die was, blijkens een in de kooi aangebracht citaat uit Van Manders Schilderboeck, 'Lanteerendrager en straetmaker onser consten'. Onze schilders 'arbeidden, zou men kunnen zeggen, nagenoeg in het duister, totdat Joan van Schoorel hun uit Italië het inzicht bracht in de beste wijze van schilderen'. Dat kan men niet opmaken uit zijn stijve koppen van Jeruzalemgangers, aan weerszijden van de ingang van de zaal met de opdringerige vloer. Maar die zijn dan ook uit zijn jonge jaren, toen hij zelf een van hen was. Zijn leerling Mor gaf vijf Jeruzalembroeders al meer persoonlijkheid.

In Rome kreeg Scorel van een andere Utrechtenaar, paus Adrianus VI, de Vaticaanse kunst in beheer. Enkele werken in de kooi maken de loftuitingen van Van Mander begrijpelijk. De expositie gaat verder in een deel van de stallen die sedert 1987 bij het museum zijn getrokken. Maar in de eerste zaal hangt al een bijbels tafereel van A. Blocklandt, die door onder anderen Joachim Wtewael tot voorbeeld werd genomen.

Blocklandt ging er als maniërist van uit dat niet de natuur de meesteres is van de kunst maar de geest. Deze uitte zich in afwijkingen van de natuurlijke vormen en ze voedde zich met rederijkers-geleerdheid. Van Wtewael ziet men in de verbindingsgang naar de stallen portretten. Hij beeldde zichzelf uit met palet en penselen in maniëristisch verkrampte handen. Het genrestuk 'De groentenvrouw' heeft toch een realistische inslag, met een belangrijk stilleven-element.

Bloemaert is van grote invloed geweest op de Utrechtse kunst. In zijn 'Jozef en zijn broeders' vallen de lichte, maniëristische tinten op. De schilder gaf graag rommelige bouwsels weer. Met een fluitspelende knaap voegde hij zich bij de halffiguren schilderende caravaggisten. Deze gaven - in reactie op de gekunsteldheid van het maniërisme - de rauwe werkelijkheid weer, in close up. Zijn beroemde 'Aanbidding van de drie koningen' is in zijn latere, classicistische trant. Deze trant heeft het kortstondige, op de tentoonstelling rijk vertegenwoordigde caravaggisme bij Van Bijlert al verdrongen.

Bij de stillevens zijn bloemstukjes van A. en J. Bosschaert en een Savery uit 1603. In een grote zaal vallen een monumentaal bloemstilleven en het portret van een appelschimmel door Roelant Savery op. Italianisanten als Jan Both brachten een warm zonlicht naar Nederland. C.C. de Hoogh gaf veel aandacht aan Italiaanse ruïnes. Bij de kerkinterieurs is uiteraard Saenredam vertegenwoordigd. De portretkunst gaat van de soberheid van Moreelse tot de zwier van Nicolaas Maes, maar dan zijn we dan ook al in 1680.

De expositie demonstreert de kracht van de collectie. Met weinig woorden kan men uit dit museumbezit duidelijk een stukje ontwikkelingsgeschiedenis bieden, terwijl zich daarbij markante persoonlijkheden doen kennen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden