beeldende kunst

Plaat en prent. Rembrandthuis Amsterdam. Werkd. 10-17; zon- en feestd. 13-17 t/m 11 juli.

DOLF WELLING

Onlangs zijn tien plaatjes waar etsen van Rembrandt van zijn gedrukt in Nederlands bezit gekomen. Het Rembrandthuis heeft er drie gekocht en zamelt nu met een tot 11 juli durende loterij het bedrag van 215 000 gulden in, dat nodig is om er nog een te kopen. Het gaat om de grote versie van 'Het loflied van Simeon in de tempel' uit 1639. Voor 15 gulden op gironummer 278183 van het Museum Het Rembrandthuis krijgt men een toegangsbewijs en een lotnummer. De hoofdprijs bestaat uit een 18de eeuwse druk van een ets van Rembrandt. Men ziet op het prijsblad de familie van Tobias en de benen van de vertrekkende engel, die zich kennelijk pijlsnel door de zoldering uit de voeten maakt. De andere prijzen zijn een catalogus en reprodukties.

De schilder heeft nooit gravures of houtsneden gemaakt, maar geetst heeft hij van 1628 af, en nog in 1669 - zijn laatste levensjaar - kocht hij gepolijste platen om nieuwe prenten te maken. Hij ging eigenzinnig te werk. De impressionist Renoir bewonderde bladen die er volgens hem uitzagen alsof Rembrandt met een stokje of met zijn nagels in de etsgrond wroette. Arnold Houbraken schreef in de 18de eeuw in zijn schilderboek: "Hy had ook een eige wyze van zyne geetste platen naderhant te bewerken en op te maken: 't geen hy zyne leerlingen nooit liet zien; 't is ook niet te bedenken op wat wyze 't zelve gedaan is..."

Dat maakt de platen belangrijk voor onderzoek. Er zijn er bijzonder veel bewaard gebleven, maar de meeste helaas niet in de oorspronkelijke staat. In het begin van deze eeuw waren er 78 te koop, maar onze musea taalden er niet naar. Ze kwamen uit de nalatenschap van de schilder in handen van uitgevers die er postume drukken van verkochten. Door het veelvuldige gebruik trad slijtage op, vooral aan platen waar Rembrandt ook de droge naald en het graveerijzer voor had gebruikt. Gesleten partijen werden glashard 'opgewerkt'.

Een duidelijk voorbeeld van de gevolgen biedt op de tentoonstelling een vergelijking van een goede en een latere druk van de 'Faustus'. De afgebeelde oude geleerde die een niet ontraadseld visioen schouwt, is pas in de 18de eeuw met Dr. Faust vereenzelvigd. Op een postume druk ziet hij er veel jonger uit. De zo kwalijk bewerkte plaat is door de heer J.R. Ritman in verband met het onderwerp gekocht voor zijn befaamde bibliotheek van hermetische geschriften te Amsterdam.

Soms gebruikte Rembrandt platen waar anderen al in geetst hadden. Het koper van de 'Terugkeer van de verloren zoon' uit 1636, gekocht door het Rembrandthuis, wordt zo getoond, dat men ook de achterkant kan zien. Daar staat een figuur uit de 'Kwadratuur van de cirkel' op, een werk van Ferdinand van Aertsz dat ook in boekvorm wordt getoond. De andere aanwinsten van dit museum zijn een plaat met kopstudies uit 1636 en het koper van de 'Bedelaar met houten been', waarvan twee verschillende drukken bekend zijn. Rembrandt verdiende kennelijk goed aan zulk bedelvolk. Deze invalide was bekend als 'Capteyn Eenbeen'. De ook postuum gebruikte plaat is in de schaduwlijnen van het gezicht en in de mantelcontour opgewerkt. Een vergelijking van afdrukken laat zien dat daardoor verlies aan subtiliteit is ontstaan.

Het Rijksprentenkabinet koos 'De besnijdenis in de stal' uit 1654, waarvan zes staten bekend zijn, en het met droge naald en burijn bewerkte portret van de prentenverkoper Clement de Jonghe uit 1651. De musea en de particuliere Nederlandse bieders deden de aankopen in gezamenlijk overleg. De uitgave voor de musea bedroeg ruim een half miljoen.

Het plaatje dat de kunsthandelaar Noortman kocht, is een zelfportret uit 1636 van Rembrandt met op de achtergrond Saskia. Het is lichtelijk maar niet te hinderlijk opgewerkt. In particulier Nederlands bezit kwamen ook een oude bedelares met kalebas en de kleine 'Christus en de schriftgeleerden' uit 1654. In andere kamers wordt als altijd een ruime keus uit het grafische oeuvre getoond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden