beeldende kunst

AMSTERDAM - Bijna een kwart eeuw geleden, op 27 februari 1974 overleed Ad Dekkers. Het was een zelfverkozen en aangekondigde dood: al enkele jaren te voren had hij gemeld dat hij door zijn ziektebeeld (hij was manisch depressief) niet verder kon leven, al wilde hij dat nog zo graag. Dekkers, die in 1938 werd geboren, stond op dat moment op het hoogtepunt van zijn ontwikkeling als concreet kunstenaar, een stijl die ook wel minimal art werd genoemd. In Nederland was hij een der eersten die haar een geheel eigen vorm gaf.

Dekkers naam is sindsdien eigenlijk nooit uit de belangstelling verdwenen, maar zal nu met een uitgebreide retrospectieve in het Stedelijk Museum, waarin zelfs een grote groep tijdgenoten is opgenomen, opnieuw kunnen uitgroeien. Want met de belangstelling voor de 'radicale' schilderkunst die zich duidelijk als een nieuw verschijnsel voordoet, bestaat er aanzienlijke belangstelling voor wat de eerste groep minimal art-vertegenwoordigers heeft gemaakt.

Na Dekkers dood is er in Nederland veel en heftig in de minimal art rondgestoeid. In Den Haag ontstond een hele groep schilders van wie Bob Bonies de belangrijkste vertegenwoordiger was, die zich beriep op de reeds door de Russische suprematisten aangedragen vormentaal. Elders werd de minimal art vooral een zaak van beeldhouwers: zo bewandelde Carel Visser voor enige tijd een weg waarop hij volstrekt a-emotionele kunst maakte. André Volten, Niko de Wit en Ewerdt Hilgemann werken nog altijd in deze 'onaangedane' stijl.

Zij omgeven het vrijwel volledig oeuvre van Ad Dekkers in het Stedelijk Museum met gepaste eerbied, de Nederlandse en niet de buitenlandse inbreng bezorgt Dekkers werk een adequaat kader. Bij de buitenlanders zijn het helaas niet ter zake doende namen als Dan Flavin, Ulrich Rückriem, Frank Stella en Robert Mangold, kunstenaars met wie Dekkers niets had.

Zijn oriëntatie betrof veel meer de Britse beeldhouwers, die op de tentoonstelling in het museum vrijwel ontbreken (alleen de schilders Alan Charlton en Ben Nicholson hangen er naast de beeldhouwer Norman Dilworth)., Dekkers was op de Rotterdamse kunstacademie (waar hij voor reclametekenaar studeerde) op de hoogte geraakt van de ontwikkeling in Engeland. Daar had Ben Nicholson de abstracte, beter gezegd de concrete kunst als erfenis van Mondriaan geïntroduceerd.

Turnbull

Dekkers had een grote voorkeur voor het werk van de vrijwel even oude William Tucker (1935) en William Turnbull (1922) die een niet-illusionistische wijze van vorm-uitbeelding voorstonden. Verwantschap is er ook met Tim Scott (1937) en Anthony Caro (1922), de laatste na het verscheiden van Henry Moore de grand old man van de Britse beeldhouwkunst. In een tijd dat de figuratie (realisme en pop art) zeer in zwang waren, waren hun drie-dimensionale uitspraken bepaald revolutionair.

“Wat ik doe is niets nieuws, maar het wordt gewoon niet gedaan. Ik ga verder met de erfenis, de vormentaal die Mondriaan door zijn dood heeft laten liggen. Mondriaan onderzocht de vorm van de lijn zonder daarbij de emotie te gebruiken. Zijn taal was a-symbolisch, de vorm is wat ze is, heel concreet dus. Door zijn dood is een erfenis van vormen ontstaan die nog niet zijn behandeld. Ik teken die vormen op,” vertelde hij mij in de jaren '60.

Dat was kort voordat hij voor het eerst ruimtelijk zou gaan werken. Een reeks reliëfs en zelfs enkele in kunststof gegoten driedimensionale beelden, markeerden toen een nieuwe fase in zijn vorm-ontwikkeling. Kleurloos polyester, hoogst giftig vanwege de dampen die het materiaal bij het aanwenden loslaat, had zijn voorkeur gekregen. Met een witte kleur, zoals Mondriaan die ook graag gebruikte (naast overigens enkele andere kleuren die Dekkers nooit heeft gebruikt). Maar het bleef in feite bij een verdere uitbouw van de toepassing van de vormentaal waar hij ooit voor had gekozen: de eenvoudige zeggingskracht van een verzameling punten die op een rijtje gezet een lijn vormde.

Een groep lijnen vormde voor Dekkers een cirkel, een vierkant, een ingreep in het witte vlak van het tekenpapier dat geen ruimtelijke illusie hoefde te suggereren. Een lijn is een lijn. Voor Dekkers stond een lijn niet symbool voor zo veel als dat voor andere kunstenaars van toen wel het geval was. Toch was Dekkers niet geheel vrij van het creëren van ideeën die als het ware verscholen liggen achter de zichtbare werkelijkheid. Hij vertelde me dat de cirkel voor hem stond voor het vrouwelijke, de aarde, het complete en voltooide, terwijl het vierkant stond voor het mannelijke, het harde en agressieve. Om beide begrippen tot een volgens hem noodzakelijke fusie te krijgen, bracht hij ze in fasen samen. Van elke stap maakte hij tekeningen (of later reliëfs), zodat er een cirkel met een of meer horizontale lijnen is te zien. Hetzelfde deed hij in variaties met driehoeken die zich binnen hetzelfde vlak gemakkelijk, maar toch zeer ingenieus uitgebeeld, tot een zeshoek laten verdubbelen. Elk werk was een bewijs van zijn systematisch opgevoerde vormonderzoek dat alleen door zijn ziekte op gezette tijden noodgedwongen moest worden onderbroken.

Herkenbaarheid

Het feit dat Dekkers zo'n volstrekte anonieme, niet illusionistische stijl van werken voorstond, leidt er vreemd genoeg niet toe dat het werk onherkenbaar is. Misschien de tekeningen wat minder, maar de reliëfs en de andere twee- en driedimensionale werken blijven ook na een kwart eeuw duidelijk herkenbaar als des Dekkers. Misschien komt dat wel omdat zo velen nà hem zijn procesmatige vormonderzoek wel wilden volgen, maar er nooit de precies strekking van hebben begrepen. De restruimte die Mondriaan heeft nagelaten, was natuurlijk op een bepaald moment ook helemaal verbruikt. Wat anderen daarmee hebben gedaan, was een herhaling van zetten. De minimal art is daarmee voorgoed kunstgeschiedenis geworden. Alleen voor wie zich niet beroept op Mondriaan (en dat lukt die radicale schilders) is er nog hoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden