beeldende kunst

Ferdinand Erfmann. Dordrechts Museum. Di t/m za 10-17, zon- en feestd. 13-17 t/m 10 sept. Gemeentemuseum Arnhem 3 dec. t/m 11 febr. Cat. ¿ 35.

Erfmann (1901-1968) was de zoon van een Rotterdamse acteur. Zelf heeft hij ook wel op de planken gestaan, maar aan de Hamletrol - die zijn vader in de schouwburg Tivoli had gespeeld - kwam hij in de verte niet toe. Jegens die vader koesterde hij een oedipale wrok. Erfmann verdiende soms wat als kantoorbediende en als hoorspelacteur, totdat hij zich dankzij de contraprestatie-regeling geheel op het schilderen kon toeleggen. Het ergerde hem dat hij steevast tot de zondagsschilders werd gerekend. Hij had nu en dan even formeel kunstonderwijs gehad, onder meer aan de Rijksacademie in Amsterdam. Toch bleven onhandigheden en disproporties kenmerkend voor zijn zeer persoonlijke trant.

Hij heeft reizen gemaakt naar Frankrijk, Spanje, Italië, Noord-Afrika en Indonesië. In Dordrecht hangen zijn schilderijen in twee zalen. De grootste zaal loopt uit op een podium. Daar zijn kleine doeken uit omstreeks 1927 aangebracht. Ze lijken van een andere kunstenaar. Op die manier werkte Erfmann naar hij zei als 'oriëntalist'. Hij maakte zonnige reisimpressies in een picturale trant, met pasteuze partijen en in lichte tinten. Deze schilderijtjes doen wel even aan Marius Bauer denken.

Serene sfeer

Zijn eigenlijke oeuvre heeft meer van de Nieuwe Zakelijkheid, soms ook van het karikaturale verisme uit de tijd van de Weimar-republiek. Hij hield van Italiaanse schilderkunst uit de vroege Renaissance en vond dat ook hij in een klassieke stijl schilderde. Twee voor zijn doen ongewoon grote doeken uit het Arnhems Gemeentemuseum verbeelden in fijne tinten de serene sfeer van een denkbeeldige, probleemloze wereld. Maar in de regel geeft het werk uiting aan zijn onbevredigde verlangens.

Een deel van zijn oeuvre schilderde hij bij kunstlicht. In nachtelijke uren liet hij zijn Venussen oprijzen. Hij gaf ze doorgaans in onderzicht weer, waardoor de hoofden weleens klein uitvielen. In de catalogus schrijft Annelies van der Horst, dat hij de eerste opzet direct in houtskool op het blanke doek tekende. Met potlood ging hij op die tekening door en tenslotte nog eens met inkt. Het schilderen was een kwestie van inkleuren. Hij bracht de verf zo dun mogelijk op. Uit geldnood had hij een deel van zijn woning onderverhuurd. Zijn kleine huiskamer moest tevens als atelier dienen. Honderden voltooide schilderijen stonden in een zijkamertje en op de gang.

Toen hij zestig jaar was bezorgde Sandberg, de directeur van het Stedelijk Museum te Amsterdam, hem een expositie in de zalen van Fodor. Hij kreeg ook een eregeld en schafte zich daarmee een racefiets aan. In 1965 beweerde hij in een gesprek met de criticus Lambert Tegenbosch: “Zelf heb ik jarenlang parterre-acrobatiek gedaan. Nadat ik uit de trapeze was gevallen deed ik alleen nog maar parterre.” Misschien was hij dat zelf gaan geloven, maar acrobaat is hij alleen in zijn schilderijen geweest. Hij klaagde ook dat niemand zijn werk kocht, maar in de jaren zestig deed de Galerie Mokum zaken met hem.

Zijn geschilderde wereld is bevolkt met variété-artiesten, amazones, gladiatoren en andere krachtfiguren, badende, liftende of fietsende vrouwen en hoeren. De forse prostituée is geschapen voor de rol van de vervaarlijke 'meesteres', maar zij bevindt zich met een breiwerkje in een knus kamertje met op tafel een theekopje en speelkaarten. De voorstelling heeft soms iets koddigs, maar is doodernstig bedoeld.

Paperassen

Toen Erfmann tijdens een vakantie was overleden bleek, dat hij zijn atelier inclusief alle paperassen vermaakt had aan het Stedelijk Museum. Nadat Amsterdam de eerste keuze uit die overvloed had gemaakt, konden de kleinere musea nemen wat van hun gading was. Het restant kwam aan de galerie Mokum. De werken in Dordrecht zijn uit diverse collecties bijeengebracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden