beeldende kunst

T/m 21 februari in het Noordbrabants Museum, Verwersstraat 41 in Den Bosch; geopend di-vr 10-17 uur, za, zo, feestd. en maandag 28-12 van 12-17 uur; gesloten Eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag. Brochure f 5, Italiaanst. cat. f 65.

CEES STRAUS

In het Italiaanse Staatsprentenkabinet in Rome, waar vele honderdduizenden tekeningen worden geconserveerd, hangt een sfeer die ook in de kluizen van de nationale bank moet heersen. Behalve een klein aantal ingewijden komen hier geen buitenstaanders binnen, laat staan een in kunst geinteresseerd publiek.

Wel geheim, maar daarmee nog niet best bewaard: de verzameling lijdt aan een flinke dosis achterstallig onderhoud. Uitzicht op een betere situatie is er niet, het instituut behoort tot de allerarmste kunstinstellingen in Italie, wat verstrekkende gevolgen heeft voor conservering en toegankelijkheid. Zelfs wetenschappelijk onderzoek wordt om deze reden nauwelijks toegestaan.

Wat het prentenkabinet precies bezit, is slechts bij benadering bekend; catalogi of inventarissen ontbreken nagenoeg. Twee Nederlandse kunsthistorici mochten zich buigen over de Nederlandse tekeningen uit het Italiaanse bezit. Ze hebben hun bevindingen neergelegd in een goed gedocumenteerde catalogus die onder de titel 'da Van Heemskerck a Van Wittel' al laat zien dat het om Nederlandse tekenaars uit de 16de en 17de eeuw gaat. Op grond van hun werk heeft het Gabinetto Nazionale dei Disegni e delle Stampe bij hoge uitzondering besloten om een expositie over de Nederlandse tekeningencollectie te maken. Die wordt volgend jaar in Rome gehouden.

Representatief

Dit beperkte maar representatieve overzicht heeft het Noordbrabants Museum alvast naar Nederland weten te halen: ruim honderd van de mooiste - en qua staat ook de beste - werken op papier, die nu volledig - zij het wel in het Italiaans - zijn gedocumenteerd. Niet iedereen zal het Italiaans van de kunsthistorici Jaap Bruintjes en Neeltje Kohler machtig zijn, maar aan de hand van de beschrijvingen en de illustraties is het mogelijk een goed beeld van dit aspect van de Romeinse verzameling te krijgen. Het Noordbrabants Museum ging niet zo ver dat het de catalogus volledig liet vertalen. Met een brochure die een synopsis van het oorspronkelijke boek bevat, komt de lezer echter een heel einde.

Met enige zekerheid valt te zeggen dat deze tekeningen door Noord- en Zuid-Nederlanders ook daadwerkelijk in Italie zijn gemaakt, wat het Bossche museum ertoe bracht om de expositie 'Roma veduta' (Rome gezien) te noemen. De overgrote meerderheid van de tekeningen verkeert al eeuwenlang in Italiaans bezit, als onderdeel van de Corsinicollectie. Deze invloedrijke Romeinse adellijke familie (ze leverden onder meer een paus) heeft de grondslag gelegd voor de verzameling van het Staatsprentenkabinet, dat dan ook gehuisvest is in een voormalig paleis van de Corsini's. De meeste Nederlanders wier werk in Italiaans bezit kwam, togen in de 16de of 17de eeuw zuidwaarts om daar de kunst van de Antieken te bestuderen.

Dit verschijnsel leidde in de 17de eeuw tot de zogeheten bambocciade, de schilderkunst van de Nederlandse bamboccianten (de schilders uit de omgeving van Pieter van Laer) die in Rome een eigen stijl ontwikkelden. Nog later, in de 18de eeuw, werd het verschijnsel van de trek naar het zuiden ook wel de Grand Tour genoemd. Aan beide verschijnselen zijn in het recente verleden verschillende exposities gewijd, zodat deze tentoonstelling als de ontbrekende schakel in het geheel kan worden gezien.

Verbasterde naam

Sommige Italofielen bleven enkele maanden in het zuiden, anderen zouden zich er voorgoed of voor langere tijd vestigen. De langblijvers veritalianiseerden, wat blijkt uit het feit dat ze er in slaagden om een plaats op de kunstmarkt te vinden en zelfs de Italiaanse kunst wisten te beinvloeden. Gaspar van Wittel, die de verbasterde naam Vanvitelli verwierf, zette met zijn stadsgezichten de toon in het Romeinse schildersklimaat. Dat Van Wittels werk in trek was bij het Italiaanse publiek, bewijst het feit dat vele tekeningen van zijn hand in het land zijn achtergebleven. Het Staatsprentenkabinet heeft er niet minder dan 28, die allemaal in Den Bosch te zien zijn. In de 'Romeinse' tekeningen biedt Van Wittel niet zozeer een blik op de stad Rome, als wel op het gebied dat zich tussen stad en land bevond.

Waar je van andere tekenaars kunt zeggen dat Rome zich ten tijde van hun verblijf in een staat van verval bevond, daar wordt dit soort beelden door Van Wittel aangegrepen om er een vlotte, romantische visie op te geven, waarschijnlijk met een tekort aan de juiste topografische weergave. Wie de stad goed in kaart wil zien gebracht, kan beter terecht bij Hendrick van Cleef, die in de 16de eeuw een prachtig panorama van de stad maakte, maar ook bij Maarten van Heemskerck, Paul Bril en Abraham Bloemaert.

Niet iedereen had een voorkeur voor de stad. Sommigen maakten landschappen in italianiserende stijl, die zelden aan de werkelijkheid waren ontleend. Het Brabantse museum toont het interessante werk van Lodewijk Toeput, die het landschap vult met fantastische gebouwen. Helaas is uit Rome slechts een van de twee daar aanwezige tekeningen meegekomen, een fraai exemplaar van Toeputs kunnen, dat naar meer doet verlangen.

Dat doet ook de enige tekening die aan Jacob van Ulft wordt toegeschreven. Het onderwerp, een gezicht op de Engelenburcht (de schuilburcht van de pausen) is hem waarschijnlijk in prentvorm onder ogen gekomen, het is niet bekend of hij ook daadwerkelijk in Rome is geweest. Toch voldoet het met grote precisie en waarheidsgetrouwheid aan het bestaande beeld van het romantische kasteel, dat door Van Ulft met durf en een groot gebaar in gewassen bruine inkt is neergezet. Een voordeel van het feit dat de bladen in het Staatsprentenkabinet voortdurend zijn opgeborgen, is dat de staat van deze tekening verrassend goed is. Het licht heeft absoluut geen vat gekregen op het papier, dat zo nieuw oogt als was het gisteren vervaardigd.

Zachtblauw

Van sommige andere bladen kun je dat allerminst zeggen. De kunsthistorici stuitten op een tekening van Van Wittel die op zachtblauw papier was uitgevoerd. In de loop der tijd zijn er talloze gaten ontstaan, die met wit (!) papier werden opgevuld. Omdat het hier om een belangrijke tekening van Van Wittel gaat (een met veel verve getekende brug over de Alterno bij L'Aquila), is het blad op de expositie aanwezig, maar de wijze waarop hier gerestaureerd werd, doet je de tranen in de ogen springen.

'Roma Veduta' mist grote namen als Avercamp, Van Ostade of Rembrandt. Niet elke beroemde Nederlandse schilder reisde immers naar Italie. Veel Nederlanders die in Italie roem oogstten, bleven in eigen land relatief onbekend. Ze waren daarmee niet de mindere van hun grotere tijdgenoten, hun werk werd hier alleen minder bekend. Door een collectie als die van het Italiaanse Staatsprentenkabinet te ontsluiten, wordt dit beeld weer een beetje rechtgezet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden