beeldende kunst

'Andy Warhol, joodse kopstukken', en 'Oog voor het portret' t/m 4 april in het Joods Hist. Museum, J. D. Meijerplein 24, Amsterdam, dag. 11-17 uur.

Warhol portretteerde de beroemdheden in 1980. Hij was toen zelf al een beroemdheid; de pop art waarvan hij een van de Amerikaanse inspiratoren was, had zijn hoogtepunt bereikt en zou kort daarop door de nieuwe schilderkunst worden 'ingehaald'. Warhol werkte tot zijn dood in 1987 in deze stijl die een verwerking van elementen uit de massacultuur inhield.

Voor deze portrettenreeks, die tien gelijkvormige formaten omvatte die niet in opdracht werden gemaakt, ging hij verder dan het reproduceren van aan de maatschappij ontleende verschijnselen. Hij projecteerde voor deze joodse portretten foto's uit de media op papier, die als basis voor een verdere bewerking gingen zorgen. Van de bestaande foto werd een fragment gebruikt waar hij een patroon van veelkleurige puzzelstukken overheen legde. Deze vormen hebben een abstract karakter, ze versterken het fragmentarische van de foto en ondersteunen met kleur de betekenis ervan. Tenslotte trok Warhol met een contourlijn de grenzen van het portret na, met de bedoeling om het fragmentarische karakter te completeren. Deze aanpak was een uitbreiding van de wijze waarop hij tot dan toe portretten maakte: een nieuw beeldend middel sinds hij in de jaren zestig de eerste voorstellingen met Marilyn Monroe, James Dean en Elvis Presley had gemaakt, ook beroemdheden en cult heroes.

Het fotografische karakter van de voorstelling maakt de herkenning van de beroemdheid groter, de persoonlijke toevoegingen zijn nauwelijks een interpretatie, maar onderstrepen het wezen van de foto. De essentie van de pop art was immers het direct weergeven van wat er in het dagelijkse leven te zien was aan massa-cultuur. Dat sloot persoonlijke betrokkenheid uit, al is het uitkiezen van een beroemdheid altijd een persoonlijke selectie. Maar zelfs die keuze wilde Warhol ontlopen; in de loop der tijd heeft hij tientallen beroemdheden en cultuurhelden geportretteerd. Zo maakte hij de koninginnenserie waarvoor hij foto's van Elizabeth en Beatrix uitkoos. Ook zij ontkwamen niet aan een uniforme uitbeelding die Warhol zo herkenbaar maakt: een foto als basis, daarover een kleurenpatroon om met een contourbegrenzing te eindigen.

'Beroemd-zijn' was een obsessie voor Warhol. Volgens hem zou iedereen in de toekomst beroemd zou zijn, voor een kwartier, als hij op de televisie verscheen. Warhol liet de sterren bij honderden figureren in zijn werk. Wie niet beroemd was, werd het: alleen al de omgang met Warhol maakte de betrokkene tot een bekendheid.

Wat deze joodse portretten zo monumentaal maakt, is het feit dat ze allemaal karaktervol zijn. Meer dan bij de vorstinnenreeks die mensen laat zien die hun beroemdheid danken aan het feit dat ze bij geboorte al op een voetstuk stonden, ontlenen de tien joden hun bekendheid aan hun maatschappelijke succes. De wetenschapper Albert Einstein, de schrijfster Gertrude Stein, de schrijver Franz Kafka, de Israelische presidente Golda Meir, de filmkomieken de Marx-brothers en de uitvinder van de psychologie Sigmund Freud bezaten van zichzelf al sprekende koppen die genoeg intrigeerden om ze lang te bekijken. Door de eenduidige stijl waarop Warhol ze heeft geportretteerd, komen ze op een gelijk niveau te staan. In stijl is er geen onderling verschil: de actrice Sarah Bernhardt oogt even veelzeggend als de filosoof Martin Buber. Hij beschouwde fotografie evenwaardig aan welke vorm van kunstmaken dan ook. Op die wijze kon hij elk portret maken, om zo tot een volstrekt objectieve uitbeelding te komen.

Het gaat te ver om Warhol in zijn uniforme stijl een wezenlijke kijk toe te schrijven op wat een joodse identiteit zou zijn. Warhol constateert, eerder dan dat hij een uitspraak doet. Hij merkt op dat het joodse volk een grote bijdrage aan kunst en cultuur heeft gedaan, zonder er conclusies aan te verbinden.

De joodse identiteit spreekt wel een rol op de tentoonstelling die het Joods Historisch Museum in het verlengde van de Warhol-presentatie heeft gemaakt met de titel 'Oog voor het portret'. Joodse mensen in Nederland lieten zich in verschillende technieken portretteren, op dezelfde wijze waarop niet-joodse Nederlanders dat deden. Maar omdat de context waarbinnen joden zich lieten portretteren, zo geheel anders was, zijn er toch verschillen.

Al was het alleen maar omdat zo veel foto's uit de jaren twintig en dertig onvermijdelijk dat verschrikkelijke eindzinnetje 'omgebracht in' onder de levensdata vermelden, waarna plaatsen volgen als Auschwitz en Sobibor. Daarmee zijn deze foto's het bewijsstuk geworden van een vrijwel verdwenen bevolkingsdeel dat nu alleen nog aan de hand van foto's op een objectieve wijze aan ons blijft overgeleverd.

Identiteit

De portrettechnieken die hier worden getoond, zorgen voor een waarheidsgetrouw beeld. Dat geldt zelfs voor het geschilderde portret dat in opdracht ontstond. De afgebeelde wilde zichzelf terugzien, had minder boodschap aan de individuele expressiviteit. Amateurfotografen bereiken deze objectiviteit het snelst, ze hebben immers geen enkele andere bedoeling met hun foto's dan het moment vast te leggen. Foto's van fotografen op zoek naar een joodse identiteit, hangen hier nauwelijks. Die identiteit blijkt wel uit de context van de amateurfoto's: joden in hun sociale leven, in hun religieuze betrokkenheid. Wat is het jammer dat professionele Nederlandse fotografen voor de Tweede Wereldoorlog zo weinig op zoek zijn gegaan naar juist deze identiteit. Een voor-oorlogse Ad van Denderen, Han Singels of Ed van der Elsken om drie fotografen met een sterke sociale betrokkenheid te noemen, hadden een prachtig fotoboek van Nederlandse joden kunnen opleveren, zoals we dat nu kennen van een Russische fotograaf als Roman Vishniac.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden