BEELDENDE KUNST - Charley Toorop etaleerde haar milieu

De maaltijd der vrienden.Museum Kranenburgh, Hoflaan 26, Bergen NH. Di t/m zo en op feestd. 13-17 t/m 25 sept. Boek Fl. 39,50.

Het is werk van omstreeks de jaren 1930 tot 1935, toen Charley van haar atelierwoning 'De Vlerken' in Bergen een levendig cultureel centrum maakte, terwijl het land versomberde door de economische crisis en de oorlogsdreiging. Charleys beroemde vader Jan had haar vroeger, in 1896, blijkens een potloodtekening gezien als een etherisch communiekindje. Het pakte heel anders uit. In de jaren dertig was zij een eigengereide, haar omgeving dominerende schilderes met - volgens de dichter Marsman - een 'harde, ruwe kracht'. Ze had met Henk Fernhout twee zonen en een dochter.

Dertien mensen hebben voor 'De maaltijd' geposeerd. Het is geen schilderij van een gezellig samenzijn, evenmin als haar andere groepsportretten. De koppen verzamelde zij van 1932 tot 1933 stuk voor stuk, naargelang een van de 'vrienden' kon poseren. Omdat de filmer Joris Ivens alsmaar op reis was, heeft ze de voor hem bestemde ruimte maar gebruikt om de kop van de architect Rietveld wat groter te maken.

Energie Elkaar verdringend in deze 'etalage', zijn de koppen herkenbaar wat het uiterlijk, niet wat de aard van de personen betreft. Ze had een goed oog voor kwaliteit in mensen en ze zette zich - net als later Peggy Guggenheim - met haar hele energie en geld in voor creatief werk van anderen, maar ze kon zich niet inleven in hun gevoelens, ook in die van haar kinderen niet. De expositie en een boek over dit onderwerp zeggen meer over hen.

Charley was - blijkens het relaas van Nico J.Brederoo in dat boe - een intens, nogal onbesuisd levende vrouw met kortstondige liefdes maar duurzame vriendschappen. Op haar achttiende liet ze zich tot ongenoegen van haar ouders in met de anarchist Henk Fernhout. Van 1912 tot 1917 is ze met hem getrouwd geweest. Daarna had zij achtereenvolgens relaties met onder anderen de dichter Roland Holst, diens collega Marsman, de biseksuele musicus Guus Seyler (toen nam ze een jongenskapsel) en de hoogintellectuele anarchist Arthur Lehning. Ze zou ook eens een huwelijk overwogen hebben met Bram Hammacher, toen directeur van het Rijksmuseum Kröller-Müller.

Ontmoetingspunt In Bergen was destijds het huis van de verzamelaar Piet Boendermaker een ontmoetingspunt voor schilders van de 'Bergense school', van wie in het museum Kranenburgh permanent werk te zien is. Charley had waardering voor sommigen van hen, maar geen van deze kunstenaars liet ze deelnemen aan 'De maaltijd'. Er was een mentale distantie tussen 'De Vlerken' en de 'Boendermakerhof', die later woonen werkruimte heeft geboden aan Lucebert.

In het boek wordt opgemerkt dat 'De maaltijd' groter lijkt? dan het schilderij is (129,5 bij 200 cm). In de linker bovenhoek zien we een beeld van Rüdecker, dat voor de schilderes zoiets als een fetish was. Daaronder volgt haar zoon de schilder Edgar, Charleys 'Eddepietje'. Hij ervoer haar relatie met een andere man als een verraad. In 1931 vond hij tijdelijk compensatie in een huwelijk met de tekenares Rachel Pellekaan. Op de expositie zijn van haar enkele mooie, grijstonige bladen met een boom en een tuin. Charley bleef zich met Edgar bemoeien en wilde Rachel, die zij niet mocht, beheksen.

Rechts van Edgar staan achtereenvolgens Rüdecker, diens vrouw Annie en Rietveld met onderaan, tussen avondmaal en fruit, Noeki. Rüdecker heeft van dit leuke joch, zijn zoontje, een gipsen beeldje gemaakt dat op de expositie staat. Naast Rietveld overlapt het hoofd van Pyke Koch ten dele dat van de schilder Wim Oepts, die Charley als zijn 'kunstmoeder' beschouwde. Van Oepts wordt donker werk in malaisesfeer getoond. In Frankrijk zou hij de zon vinden.

Charley verwierp de fascistische sympathieën van Koch maar niet de kunstenaar. Onder hem zette ze haar fotograferende zoon John met links van hem zijn zusje Annie. Aan de rechterrand volgen onder elkaar Roland Holst, Charley zelf en Johns vrouw Eva Besnyö, van wie de expositie onder meer het treffende portret omvat van een door ziekte deerlijk verzwakte Charley.

De tentoonstelling is met kunst uit museaal en particulier bezit en met documenten samengesteld. Het boek met tien artikelen over de betrokkenen is een zeer leesbaar relaas van een stukje Nederlandse cultuurgeschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden