Beeld van verboden schoonheid

Het Internationaal Film Festival Rotterdam, dat volgende week begint, brengt onder meer de Nederlandse première van 'Die Unberuhrbare', de film die actrice Hannelore Elsner ook buiten Duitsland beroemd maakte. Op deze pagina een interview met Elsner, en een portret van 'filmmaker in focus', de Zweed Roy Andersson. Op Pagina 18 de projecten van het Hubert Bals fonds voor filmmakers uit ontwikkelingslanden, eveneens prominent aanwezig in Rotterdam. InternationaalFilmFestivalRotterdam

De Duitse actrice Hannelore Elsner (58) kan terugblikken op een veertigjarige carrière in theater, film en op televisie. Toch kwam haar grote, internationale doorbraak pas vorig jaar, met de gevoelige vertolking van de controversiële Duitse schrijfster Gisela Elsner (1937-1992), die kort na de val van de Muur zelfmoord pleegde. In de fascinerende Duitse speelfilm 'Die Unberuhrbare', die op het festival in Rotterdam zijn Nederlandse première krijgt, is de actrice haar personage zo nabij, dat ze achteraf spreekt van een droomtoestand.

Met 'Die Unberuhrbare' blikt de Duitse scenarioschrijver en regisseur Oskar Roehler (41) terug op de laatste, tragische levensdagen van zijn eigen moeder Gisela Elsner, die hij voor de gelegenheid de fictieve naam Hanna Flanders gaf.

Het is de herfst van 1989 en terwijl de wereld de val van de Berlijnse Muur met uitbundige vreugde begroet, richt Roehler zijn camera op een chique appartement in Munchen waar een tengere vrouw van middelbare leeftijd zich met een levensgevaarlijke cocktail van nicotine, alcohol en medicijnen staande probeert te houden. Hanna Flanders is nog slechts een schim van de succesvolle, politiek geëngageerde schrijfster uit de jaren zestig, die haar doorbraak beleefde met de satirische roman 'Die Riesenzwerge' (1964) en die een prominente rol speelde in de studentenopstanden van 1968.

De schrijfster die haar socialistische idealen op de Oost-Duitse samenleving projecteerde en die ooit bejubeld werd omdat ze zich tegen de West-Duitse consumeerdrift keerde, is in de jaren tachtig definitief uitgekotst. Haar eenzame, laatste reis naar Berlijn, waar ze de situatie zelf in ogenschouw wil nemen, is een van de meest pijnlijke en ontroerende zwerftochten in de recente filmgeschiedenis.

Behalve het portret van een generatie die haar idealen heeft moeten inleveren en die zich uitgeleverd ziet aan een onverschillige maatschappij, is 'Die Unberuhrbare' ook een schrijversportret en een portret van een vrouw. De figuur van Gisela Elsner wordt door actrice Hannelore Elsner (geen familie!) met een opmerkelijke kracht en fijngevoeligheid gedragen.

Hannelore Elsner verwierf recent roem met de rol van de stijlvolle politiechef Lea Sommers (beter bekend als 'Die Kommissarin'), maar de toewijding waarmee ze de afgelopen jaren aan die vrouwelijke tegenhanger van de langlopende krimi's 'Derrick' en 'Der Alte' sleutelde, verhinderde niet dat ze stilletjes bleef hopen op een speelfilmregisseur die haar de rol van haar leven zou bezorgen.

,,Die rol kwam uiteindelijk met Die Unberuhrbare'', zo vertelt Elsner op een vroege ochtend in Chicago. Het filmfestival in Noord-Amerika, dat de actrice in oktober vorig jaar als een herboren Duitse filmdiva ontving, bekroonde haar optreden in 'Die Unberuhrbare' met de prijs voor de beste actrice. Na een staande ovatie op het filmfestival van Cannes en een bekroning met de Grote Duitse Filmprijs, kan Elsner alleen maar spreken van een klein wonder: ,,Het klinkt raar, maar na veertig jaar waarin ik van alles heb gedaan - theaterproducties, speelfilms, televisiefilms, langlopende televisieseries, hoorspelen en ook Duitse nasynchronisaties van Amerikaanse speelfilms (de stem van Liza Minelli) - heb ik met 'Die Unberuhrbare' ten slotte de beste rol uit mijn carrière gekregen. Ik heb altijd met dezelfde inzet en dezelfde geestdrift gespeeld, anders had ik het ook niet zo lang volgehouden, maar voor deze rol heeft Oskar Roehler me gevonden. Dat gevoel heb ik echt, dat hij me heeft gezocht en gevonden.''

Ondanks het zware, dramatische karakter van de film was het geen moeilijke rol, zegt Elsner. ,,Als je goed kijkt, dan zie je juist een zekere lichtheid, alsof ik mee beweeg op een golf. Het komt allemaal neer op concentratie. Voor een acteur is dat een van de mooiste toestanden, pure concentratie. Je moet daarvoor wel de ruimte krijgen van een regisseur. Oskar Roehler heeft die ruimte geboden. We hadden niet veel woorden nodig. Zijn scenario was ook zo goed, ik wist precies wat hij bedoelde.''

,,Tegenover collega's heb ik dat script wel moeten verdedigen. Er waren veel jonge medewerkers op de set die een totaal ander beeld hadden van Gisela Elsner. Volgens hen was het een oude, boze en kapotte vrouw die er oud, boos en kapot moest uitzien. Mijn beeld van Gisela Elsner was heel anders. Ik had ooit vroege documentaire-opnamen van haar gezien: een opvallend mooie vrouw van een jaar of vijfentwintig die uit de metro komt en dan zo schuw in de camera kijkt en haar ogen neerslaat. Ik heb die beelden altijd onthouden. Het was alsof je in haar ziel keek, zo zacht en breekbaar. En dat is precies wat ik wilde laten zien, wat er van iemand wordt, die zo zacht is en die niet de nodige bescherming heeft gekregen.''

'Die Unberuhrbare' gaat over meer dan de Politiek of de Pen, zegt Elsner: ,,Het gaat ook om een vrouw in een bepaalde tijd waarin schoonheid eigenlijk verboden was. Een mooie vrouw die zich stijlvol kleedde was meteen dom of excentriek. Wat dat betreft was ze voor mij ook een soort krijgerin. In mijn hoofd heb ik een voorstelling van haar gemaakt, waarin ze als een buitenaards wezen door de wereld wandelt, op zoek naar die ene andere alien die bij haar past, maar die ze nooit vindt. Haar eenzaamheid en haar verdriet kon ik me goed voorstellen, maar ook het gevoel van vrijheid en onafhankelijkheid dat je hebt als je zo eenzaam bent. Ik ben me er ook van bewust dat ik haar een soort jeugdig anarchisme heb gegeven. Ze is zo stoer en compromisloos en onafhankelijk. Niemand zou zich daarover opgewonden hebben als het een man was geweest. Die mag zich dood drinken en die mag hoereren en eenzaam ronddwalen. Dan was het een 'Lone Rider' geweest, heel mannelijk en heldhaftig.''

Met Oskar Roehler wil Hannelore Elsner graag verder. Ze hebben al een nieuw filmproject op stapel staan. De actrice wil de laatste contractueel verplichte afleveringen van 'Die Kommissarin' zo snel mogelijk opnemen, want op dit moment moet ze te veel mooie aanbiedingen afzeggen. Het herinnert haar aan een gesprek met een energieke, woest uitziende jongeman die in de jaren zestig in Munchen actief was met zijn experimentele anti-theater. Elsner moest de aangeboden rol destijds afzeggen, omdat ze net een keurig contract bij de Munchner Kammerspielen had ondertekend. De onbekende jongeman heette Rainer Werner Fassbinder, en de jonge, onbekende actrice die wél met hem in zee ging, heette Hanna Schygulla. Elsner: ,,Der Rest ist Geschichte.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden