Beekdal verlost van fabrieken

Veluwse beekdalen waren ooit ideale locaties voor industrie. Wat begon als watermolen eindigde als fabriek. Maar Renkum heeft nu zijn beekdal terug.

De Halveradsbeek moet duidelijk nog wennen aan het nieuwe Renkums Beekdal. Onzeker waaiert de waterloop breed uit over de nieuwe, zanderige bedding ten westen van Renkum. Molenstenen, muurdelen en oude fundamenten herinneren aan de enorme fabrieken die er ooit stonden. "Dit is het dorpsbalkon van Renkum", zegt André Menting, de lokale natuur- en landschapsambtenaar, over het zwevende terras waarop hij staat. Daaronder ruist nog een beek. "Eentje uit de watermolentijd", zegt hij.

Veluwenaren wisten vroeger wel raad met beekdalen. In de buurt van natuurlijke beken die vooral regenwater afvoerden, groeven ze extra beken en voedden die met water uit vergrote 'sprengkoppen' waarin grondwater opwelt. Deze kunstmatige beekjes hadden een continue stroom. Ze lieten talloze watermolens draaien, leverden kraakhelder water voor gebruik in bedrijfsprocessen en dienden bij de beekmonding als open fabrieksriool. Er ontstonden hele beekstelsels.

Toch stonden niet alle Renkumers te juichen toen ze in 2003 vernamen dat het Rijk en de provincie Gelderland hun fabrieksdorp (9.800 inwoners) hadden uitgekozen voor een ambitieus natuurproject. Drie ministeries en de provincie wilden 40 miljoen euro betalen om industrieterrein 'De Beukenlaan' helemaal op te doeken en het oude beekdal te herstellen. Dat alles omwille van een verbinding tussen de droge hoge Veluwe en de lage natte uiterwaarden aan de Neder-Rijn. Die route voor flora en fauna ontbrak nog. 'Hert aan de Rijn' luidde de slogan van de plannenmakers.

"Daar gáát mijn boterham, dachten veel mensen", herinnert wethouder Pieter van Lent (CDA) in Renkum zich nog levendig. En ook de gemeentepolitiek raakte verdeeld over zo'n groots en meeslepend natuurproject. Er lag net een kersvers bestemmingsplan klaar om 'De Beukenlaan' eens helemaal op te knappen. Van Lent herinnert zich nog dat de Hevea-rubberfabrieken uit Heveadorp in 1979 zonder enig protest naar het Renkums Beekdal verhuisden. Deze transportbandenfabriek, later van Vredestein, zou het niet redden tot de bedrijfsverplaatsing, maar ging voordien failliet.

Herten aan de Rijn, weinig Renkumers geloofden er in. De gemeentepolitiek verlangde vooral dat verplaatste bedrijven in de eigen dorpen zouden blijven of anders wel in de Betuwe, aan de overkant van de Neder-Rijn. De gemeente lette op dat arbeidsplaatsen lokaal behouden bleven, zegt Van Lent. Door de opheffing van de Vredesteinvestiging lukt dat niet helemaal.

Maar in Renkum maakt scepsis plaats voor nieuwsgierigheid nu het beekdal na tien jaar klaar is. Staatssecretaris Sharon Dijksma doet de officiële opening op 25 mei. "We krijgen als gemeente een cadeautje in de schoot geworpen", verklaart Van Lent.

Het Renkums Beekdal was een onweerstaanbare casus voor het Rijk en de provincie Gelderland. In de glooiende gemeente Renkum met zes dorpen tussen Veluwe en de Neder-Rijn wemelt het van de beekdalen. De grootste liggen in Renkum en Heelsum, beide van oudsher met papierfabrieken. Ideale schakels tussen Veluwe en Neder-Rijn. Het Heelsums Beekdal kon niet worden aangepakt, omdat in de jaren zestig de A50 erin is aangelegd. Een snelweg weghalen, dat gebeurt niet snel. Het Renkums Beekdal moest het dus worden.

Het onteigenen en slopen was een heel karwei. Het projectteam heeft tot 2008 overlegd, voordat een kritische bouwmarkteigenaar afscheid wilde nemen van de Beukenlaan. De vervuilde bodem moest nog worden gesaneerd. Als kers op de taart werd daarna een brisantgranaat ontdekt uit de periode 1944-1945, toen Renkum vooraan in de oorlogslinie lag. Het beekdalproject duurde al met al vijf jaar langer dan voorzien. Intussen werden kunstwerken van staal, steen en beton aangebracht in het beekdal die herinneren aan de papierfabricage. Molenstenen, muurreliëf en watermerken.

Herten zijn nog niet waargenomen in het Renkums Beekdal, vertelt Menting. Reeën wel. Herten zijn het nieuwe ecoduct Jac. P. Thijsse over de A12, vijf kilometer noordelijker in de gemeente Renkum, nog niet overgestoken, blijkt uit beelden van de wildcamera's. Maar uiteindelijk moeten ze via de cultuurhistorische beekdalroute langs de Molenbeek, Halveradsbeek en Kortenburgsebeek naar de Neder-Rijn trekken. Al is de drukke provinciale weg naar Wageningen het laatste obstakel. "Daar moet de provincie nog een oplossing voor vinden", meent Van Lent.

Meer dan de herten zijn de ijsvogels het signaaldier in het Renkums Beekdal. Die moeten het hebben van schoon water, met weinig voedings/meststoffen. Als zij verschijnen in dit nieuwe natte beeklandschap, net als de wilde orchideeën en dotterbloemen, dan is dat het signaal dat de natuur de vervuilende fabrieken is vergeten. De Halveradsbeek krijgt een natuurlijke loop. De andere beken in het dal zijn gekanaliseerd en kunstmatig verhoogd aangelegd, zoals de papiermolenbeekstelsels. Want het is niet de bedoeling dat de mens de papier- en rubberindustrie, het Renkum-DNA, vergeet.

Dieren zal het een zorg zijn, maar Renkumers en toeristen kunnen niet om de zichtlijnen heen in het vernieuwde beekdal. Vanaf de oosthelling, waarop Renkum ligt, leidt een zwevende trap omlaag naar het dorpsbalkon. Dat geeft uitzicht op het beekdal met daarin de fundamenten van de PM2, zoals de oud-werknemers 'Papier Machine 2' van Van Gelder noemden. De portiekflats op de heuvel, van waaruit arbeiders ooit bovenop de fabrieksdaken keken, zijn vervangen door nieuwbouw. "In Renkum groeit het draagvlak voor het project", merkt Van Lent.

Toch blijft de papierindustrie - tot plezier van menig Renkumer - het dorpsaanzicht domineren, al is dat niet in het beekdal. Aan de Neder-Rijn staat de Parenco-fabriek die niet dichtging vorig jaar, maar een nieuwe eigenaar kreeg. Die laat de schoorstenen nog steeds roken, al is dat vooral met waterdamp.

Renkum: geen natuurbarrière meer
Boven de gemeente Renkum (31.500 inwoners) liggen heuvels met bossen en heidevelden. Eronder ligt de Neder-Rijn. Zes dorpen, waaronder Renkum, Wolfheze en Oosterbeek, liggen ertussenin op de hellingen van de Veluwezoom. De fraaie, centrale ligging lokte steeds meer mensen. Spoorlijnen en snelweg doorkruisten de Veluwezoom. Onbedoeld raakte Renkum bekend van de fileberichten op de A12 en A50 bij Renkum en Grijsoord. Vanwege alle lintbebouwing en verkeersaders was Renkum verworden tot een natuurbarrière tussen rivier en heuvelland. Renkum was in 2000 dan ook één van de plekken op de Veluwe waar de provincie het natuurgebied weer in verbinding met de Neder-Rijn en IJssel wilde brengen. De afgelopen jaren zijn over de A50 en de A12 aan weerskanten van Wolfheze ecoducten gebouwd. Het verwijderen van industrieterrein De Beukenlaan moet groot wild de kans geven vanaf de Hoge Veluwe tot aan de uiterwaarden onder de Wageningse Berg te kunnen komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden