Beducht om een tweede Bali te worden

Sumba is net zo paradijselijk als Bali, maar wordt nog niet geteisterd door het massatoerisme. Duurzaamheid moet dat zo houden. Deel 3 van een serie.

De kippen scharrelen kakelend rond, geurige bloemen verdringen de stank van de composthoop en vruchtenbomen overschaduwen de groentetuin: welkom in Nihiwatu, het ecologische resort op Sumba, waar de buitenlandse crème de la crème gretig tussen de 420 en 2500 euro per nacht betaalt voor een van de veertien kamers.

Het eten op de kaart is biologisch en het hotel draait voor zijn energievoorziening volledig op copra, een biobrandstof die wordt gemaakt van kokosnoten. "Deze kopen we van boeren uit de omgeving", zegt Ernst Ludick van het Nihiwatu-hotel. Het voedzame bijproduct dient als voer voor de scharrelkippen en de achtergebleven glycerine gaat in zeep.

Op de daken van de luxe bungalows ligt alang-alang, een grassoort die de Sumbanezen al eeuwenlang gebruiken als dakbedekking. De muren bestaan uit gevlochten schotten van het gras. Ook dat komt van de lokale boeren. De palen die de gebouwen ondersteunen, komen uit oude Sumbanese huizen, legt Ludick uit. "De Sumbanezen zelf gebruiken deze steunbalken niet meer. Zij geloven dat er geesten in wonen."

Sumba staat bekend om het animistische Marapu geloof, waarin geesten van voorouders, goden en stenen graven een belangrijke rol spelen. Het Marapu geloof is vermengd met het christendom, door missionarissen en zendelingen naar Indonesië gebracht tijdens de Nederlandse overheersing. Toen was het eiland het middelpunt van de lucratieve slaven-, textiel- en sandelhouthandel.

Tegenwoordig ligt het droge bergachtige eiland in een van de armste provincies van Indonesië en is het een van de meest ongerepte eilanden in de archipel. De stranden van Sumba zien er idyllisch uit. Het zeewater is zo helder dat je de vissen ziet zwemmen en de golven zijn volgens sommige surfers de beste ter wereld.

Zo ook de branding voor de kust van Nihiwatu, het dorpje waarnaar het hotel is genoemd. De golven en het strand zijn alleen voor hotelgasten toegankelijk. Het hotel heeft zelfs een limiet op het aantal surfers dat per keer in het hotel mag verblijven: "Dat zijn er maximaal tien. We willen het Bali-effect voorkomen. Daar komen zoveel mensen op het strand af dat surfen soms onmogelijk is", vertelt Ludick.

Het populaire vakantie-eiland Bali ligt bijna 600 kilometer bij Sumba vandaan, en staat bekend als een paradijselijke enclave in Indonesië. Het is de toegangspoort voor buitenlandse toeristen, 98 procent van de twee miljoen bezoekers komt de archipel zelfs binnen via Bali. Het eiland, iets kleiner dan Gelderland en Utrecht, barst uit zijn voegen. De kust wordt al jaren ongecontroleerd volgebouwd met hotels, maar regelgeving om dit aan banden te leggen, slaat niet aan. Een wet uit 2009 werd door alle regiohoofden op Bali afgewezen, uit angst voor het verlies van toekomstige investeringen.

Ook de authentieke dorpen in de binnenlanden van Bali ondergaan een gedaanteverwisseling. Rijstboeren verkopen hun sawa's aan rijke Javanen of buitenlanders, die er villa's op bouwen. De stille groene rijstvelden, de typische Balinese dans en dito kunst komen in de verdrukking. Antropologen waarschuwen zelfs voor de teloorgang van de Balinese cultuur.

Dat de eeuwenoude animistische cultuur op Sumba hetzelfde overkomt, is voor de eigenaar van het Nihiwatu hotel een nachtmerrie. En vooralsnog lijkt elke verwijzing naar massatoerisme op het afgelegen eiland ver gezocht. Op Sumba wonen nog geen 700.000 mensen, 70 procent van hen heeft geen toegang tot elektriciteit, de meeste bewoners zijn zelfvoorzienend. Ze verbouwen hun eigen groenten, houden hun eigen vee en gebruiken paarden als vervoermiddel.

Toch is de angst voor een 'verbalinisering' van Sumba aanwezig. De twaalf extra kamers die op het terrein van Nihiwatu worden gebouwd, moeten dan ook absoluut niet in dat licht worden gezien, verzekert Ludick. "Deze zorgen juist voor een achteruitgang in het gebruik van energie. Door de extra inkomsten kunnen we namelijk nu een heel innovatief energiesysteem invoeren met de allernieuwste groene technologie."

Overigens zijn veel van de ecologische methoden die Nihiwatu gebruikt uit noodzaak geboren, geeft Ludick toe: "Er is hier geen andere manier om afval te verwerken, we moeten heel conservatief met water omgaan en we moeten ons eigen voedsel wel verbouwen, want op de lokale markt wordt geen rucola verkocht"

Het hotel maakt veelvuldig gebruikt van de kennis van de Sumba Foundation, een non-profit organisatie opgericht door de eigenaar van het Nihiwatu hotel. De Sumba Foundation maakt zelf de biodiesel van kokosnoten en verkoopt die aan het hotel. De van glycerine gemaakte zeep wordt gratis aan dorpelingen uitgedeeld. Met geldelijke hulp van donoren bouwt de stichting klinieken, scholen en waterputten. Hierdoor hoopt de organisatie de gezondheid en het onderwijs op Sumba te verbeteren. Hotelgasten worden na een verblijf vriendelijk verzocht om een donatie.

Een mooi initiatief, maar onvoldoende, menen critici. Het hotel heeft geen Sumbanezen in het managementteam en laat de lokale bevolking het ongeschoolde werk doen, zeggen andere hoteliers op het eiland. Iets wat vergroot wordt teruggezien op Bali, aldus Suastika I Gusti. Hij is nu vijftien jaar taxichauffeur op Bali en het gaat hem economisch beter dan ooit, vertelt hij. "Maar, wij hebben geen geld om hotels te bouwen, dus moeten wij genoegen nemen met de 'mindere' banen. Veel Balinezen vormen vaak slechts een voorfront voor de winkels en hotels, het zijn uiteindelijk mensen van buiten die het echte geld verdienen."

Malageri komt uit het dorpje Nihiwatu dat voor het afgesloten resort ligt. Ze zit op het zand naast de strandbar. Behendig vlecht de 35-jarige moeder het harde gras voor haar voeten tot een Australische cowboyhoed. De hotelgasten kunnen bij haar iets bestellen: hoeden, manden, matten: Malageri vlecht ze in elkaar. Over een hoed doet ze twee dagen. Als een van de weinige dorpelingen heeft ze toegang tot het resort. "Luister, ik heb drie kinderen en kan dit werk goed gebruiken, ze laten mij hier zitten, dus ik ben allang blij. Als ik hier niet kan werken, heb ik geen inkomen." Met het handwerk verdient Malageri bijna 60 euro per maand.

Ludick realiseert zich dat Malageri per maand nog geen kwart verdient van de goedkoopste overnachting in het hotel: "We laten geen van onze gasten naar huis gaan, zonder een bezoek aan een traditioneel dorp. We schermen onze gasten niet volledig af voor de cultuur. Weet je, zonder onze aanwezigheid zou de Sumba Foundation niet bestaan. De algehele kwaliteit van het leven is voor de meeste Sumbanezen hier door onze komst verhoogd. Niet iedereen kan nou eenmaal miljonair zijn."

Duur en duurzaam vakantieverblijf
Nihiwatu staat bekend als een van de beste duurzame resorts ter wereld. De goedkoopste bungalow kost 420 euro per nacht, en het is niet mogelijk om slechts één nachtje te boeken. In het hoogseizoen is een verblijf van een week verplicht en in het laagseizoen moet een gast minimaal drie nachten blijven. Het gecharterde vliegtuig vertrekt een keer per week van Bali naar Sumba. In het regenseizoen (eind januari tot begin maart) is het hotel zes weken gesloten vanwege de tropische regenstormen.

Sumba heeft ook cultureel erfgoed
De angst van hoteliers op Sumba om een tweede Bali te worden, lijkt misschien niet erg vanzelfsprekend, maar de Indonesische toer- en reisassociatie Asita heeft inmiddels zijn oog laten vallen op Sumba.

"Het eiland heeft naast een prachtige natuurlijke schoonheid ook cultureel erfgoed. Er is niet veel voor nodig om van Sumba een topbestemming te maken", aldus de voorzitter van de Balinese afdeling van Asita Aloysius Purwa.

Purwa wijst op de fouten die zijn gemaakt op Bali. Een voor de hand liggende oplossing zou duurzaam toerisme kunnen zijn. Een vorm van toerisme die ook in Indonesië steeds meer aandacht krijgt. In de hele archipel zijn momenteel 569 duurzame toeristische dorpen, dat waren er in 2009 nog maar 104. Er zijn plannen om op Bali bijna 160 dorpen te transformeren voor de duurzame markt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden