BEDREIGDE BARENTSZ ZEE BRON VAN ONDERZOEK POOLGEBIED

Ooit zag je er alleen een paar Russen en Noren, maar vandaag de dag is de Barentsz Zee vol van activiteiten. Te vol, misschien. Eind deze week buigen wetenschappers in Groningen zich tijdens een internationaal symposium over de gevolgen van de aanwezigheid in dit noordelijke water van de mens.

Na de befaamde overwintering van 1596/97 is dat wel anders geworden. De Barentsz Zee werd snel meer dan een regionaal vangstgebied voor kabeljauw; het bleef niet bij een wisselplaats voor Russisch graan en Noorse vis. Moermansk en Archangelsk zagen steeds vaker vreemde schepen aan de horizon verschijnen, van Engelsen en Hollanders die handel zochten in het Russische kustgebied en verderop in Centraal Rusland.

De aantrekkingskracht van de Barentsz Zee is alleen maar gegroeid. Gigantisch gegroeid. De natuurlijke rijkdommen zijn al lang niet meer voorbehouden aan de regionale bevolking. Vis, gas en olie, ruimte, klimaat - de Barentsz Zee fungeert nu als een grabbelton waaruit de wijde wereld vrijelijk meent te kunnen graaien. Met alle gevolgen van dien. Olie- en gasboringen hebben hun aanslagen op het milieu niet straffeloos kunnen plegen, de kabeljauwvangst is een industrieel proces geworden waarin van de menselijke schaal weinig is terug te vinden, de afgelegen ligging was een ideaal gordijn voor verborgen atoomproeven en nucleaire dumpingen.

De kwetsbare situatie van de Barentsz Zee en de invloed van de menselijke activiteiten in dat gebied zijn de komende twee dagen onderwerp van gesprek op het negende internationale symposium van het Arctisch Centrum in Groningen. Wetenschappers uit alle windstreken buigen zich over de relatie tussen de mens en de natuurlijke omgeving, een kluif die in die korte spanne tijds zeker niet zal worden afgekloven.

Een positief puntje is er wel: de discussie over 'De mens en de Barentsz Zee' kan vrij worden gevoerd, de gesprekken worden niet getemperd door Sowjet-taboes. Er zullen in Groningen ook experts uit Rusland spreken, de organisatie hoeft niet als voorheen te vrezen dat hun komst op het laatste moment wordt afgeblazen.

De contacten over grenzen heen zijn de laatste jaren sterk verbeterd. Dat is tenminste de ervaring van de medewerkers van het Arctisch Centrum. De archeoloog Louwrens Hacquebord heeft deze zomer als eerste buitenlandse onderzoeker mogen grasduinen in de sporen van het Behouden Huis op Nova Zembla. Zijn collega, de bioloog Ko de Korte, is op Franz Jozefland en Noordland geweest - windstreken die ook lange tijd streng op slot hebben gezeten. En historicus Jan Willem Veluwenkamp heeft al even goede contacten in het noorden van Rusland opgebouwd: vorig jaar zomer was hij nog een nouveaute in de historische archieven van Archangelsk, inmiddels is hij er een bekende.

De actie van de milieuorganisatie Greenpeace, die haar schip de Solo naar Nova Zembla stuurde om het dumpen van kernafval aan de kaak te stellen, heeft juist daarom bij de Groningse wetenschappers kritische kanttekeningen opgeroepen. Hacquebord omschreef de reis van de Solo als het optreden van een olifant in een porceleinkast. Er zijn andere belangen dan alleen wetenschappelijke, gaf hij toe. Maar in Rusland zelf zijn steeds meer mensen zich bewust van de gevaren die het milieu bedreigen, ook Russische onderzoekers wijzen erop. "De openheid is bezig te ontstaan" , zegt Veluwenkamp. "Russen en Noren doen nu samen permanent onderzoek naar de visstand en de vervuiling. Het marien-biologisch instituut in Moermansk heeft drie schepen in de vaart die voortdurend metingen verrichten."

De groeiende vervuiling van de Barentsz Zee is maar een van de onderwerpen die op het symposium aan de orde komen. Ook over geologie en delfstoffen, over oceanografie en plankton, over vis en de gevolgen van de moderne visserij, over de traditionele kustbevolking en de historische relatie met Nederland wordt gesproken. Maar het verstoorde ecosysteem zal ongetwijfeld de meeste stof doen opwaaien. Amper vijf jaar geleden was de Barentsz Zee een van de rijkste visgebieden ter wereld. Een kraamkamer voor zeevogels, een favoriet domein voor andere zeedieren. Maar het lijkt wel alsof in een keer de schep er doorheen is gehaald. De visstand is in korte tijd dramatisch teruggelopen, vogels worden er weinig geboren, zadelrobben zoeken hun heil elders.

Is dat de schuld van Noorse en Russische speurtochten naar olie en gas? Die dateren al van vlak na de Tweede Wereldoorlog. Overbevissing? Weliswaar wordt er ook in de Barentsz Zee met fabrieksschepen gewerkt, maar niet van gisteren op vandaag. Menselijke smeerpijperij? Kustplaatsen als Moermansk en Archangelsk lozen inderdaad veel vuiligheid rechtstreeks op zee. Radioactief afval wordt gewetenloos gedumpt in de Kara Zee (ten oosten van Nova Zembla). En de troep die door de golfstroom uit de westerse wereld wordt aangevoerd en afgeleverd in de Barentsz Zee is evenmin te verwaarlozen.

De Barentsz Zee is inderdaad een vuilnisvat, erkent Veluwenkamp. "Maar niet het vuilnisvat van Europa. Ik denk niet dat de problemen in de Barentsz Zee zoveel groter zijn dan in de Noordzee, afgezien dat van het kernafval dan. Ook de Noordzee dient als een soort zinkput, waar het een en ander in ronddrijft. Ook daar zijn olie- en gasboringen. Het gevaar in het noorden is echter dat het er zoveel kouder is, dat de troep zoveel beter bewaard wordt dan in de Noordzee. Alle afbraakprocessen worden geremd. Dat is niet zo gek: als je iets niet wil laten bederven, leg je het in de koelkast."

Tijdens het symposium zal ook worden gesproken over een verandering van de zeestromen in de Barentsz Zee, die mogelijk ook van invloed is op de sterk teruggelopen visstand. Door de botsing van warme en de koude golfstromen uit de Atlantische Oceaan en de Poolzee is dit gebied een bron voor enorm veel leven, in de turbulentie wordt zoveel plankton naar boven gebracht dat vissen en visetende dieren er een paradijselijk bestaan hebben. Door de grilligheid van de natuur worden de stromingen verlegd en de rijkdom aan plankton verplaatst. Vergelijking van informatie - aangedragen door Noren, Finnen, Russen en Nederlanders, door biologen, geologen en oceanografen - zal de situatie in de Barentsz Zee beter in kaart brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden